Chưa một lần hoạt động trên sân khấu chuyên nghiệp, nhưng nghệ nhân Thạch Mâu, được giới nghệ thuật dân tộc Khmer ở tỉnh Trà Vinh xem là “cây đại thụ” của
loại hình âm nhạc Chòm riêng chà pây.
Đã ngoài cái tuổi “thất thập cổ lai hy” nhưng tiếng đàn và giọng hát của ông vẫn
thanh thoát, sâu lắng làm mê hồn người.
Ông nói: “Đàn hát Chòm riêng chà pây là phải bằng cả tấm lòng. Có vậy, người
nghe mới cảm nhận được hết cái hồn, cái thâm thúy độc đáo của loại hình đơn ca
độc tấu này…”
Căn nhà nhỏ 2 gian của nghệ nhân Thạch Mâu ở tận vùng sâu thuộc ấp Chông Bát, xã
Tân Hiệp, huyện Trà Cú. Tiếp chúng tôi, mặc dù tiếng Việt có phần hạn chế, nhưng
khi nói về Chòm riêng chà pây, ông rất hồ hởi, nhiệt tình.
Ông kể, 12 tuổi theo phong tục của dân tộc, ông xuất gia vào chùa tu học. Vốn
say mê âm nhạc, nên ngoài thời gian học giáo lý, kinh kệ nhà Phật, ông theo học
đàn do người bác và người chú của mình truyền dạy.
Đến năm 25 tuổi, theo sự vận động của một vài cán bộ hoạt động bí mật tại địa
phương, ông hoàn tục tham gia cách mạng làm nhiệm vụ giao liên, đào hầm bí mật
nuôi chứa cán bộ cách mạng tại nhà và dùng lời ca, tiếng đàn để tuyên truyền,
khơi dậy tình yêu quê hương, yêu đồng bào trong đồng bào Khmer.
Tuy không qua một trường lớp đào tạo nào nhưng ông rất có năng khiếu trong việc
sáng tác những bài hát nói về đường lối của Đảng, vận động bà con Khmer góp
công, góp của cho công cuộc đấu tranh giành độc lập tự do cho đất nước.
Ông cho chúng tôi xem 3 cây đàn chà pây do chính tay ông làm và nó đã gắn bó
cùng ông hơn 60 năm. Ông cho biết: Chòm riêng chà pây là loại hình nghệ thuật
trình diễn dân gian của đồng bào Khmer. Chòm riêng nghĩa là hát, chà pây tức đàn
chà pây, thuộc loại độc xướng có đàn chà pây đệm theo. Người chơi Chòm riêng chà
pây dựa vào cốt truyện để ứng tác thành những đoạn thơ, chủ yếu là thể thơ 4 câu
mỗi câu 7 chữ để hát. Và sau mỗi đoạn thơ lại khải đàn chà pây một câu nhạc đệm.
Để hát xong một đoạn truyện có khi kéo dài suốt đêm. Cũng có khi Chòm riêng chà
pây không có tích truyện, mà là những khổ thơ kể về tâm trạng hay tình huống nào
đó của cuộc đời.
Nói đến Chòm riêng chà pây, trước hết phải nói đến đàn chà pây. Đàn chà pây có
cần rất dài, hình dáng giống như hình lá bồ đề và gần giống như đàn đáy của
người Việt, nhưng 4 góc thùng đàn được cắt tròn chứ không vuông góc. Đàn chà pây
đã có từ rất lâu đời của người Khmer Nam Bộ. Nó là nhạc khí 2 dây gẩy gồm 12
phím đàn theo hệ thống thang âm ngũ cung. Thùng đàn có chiều ngang mặt trước
37cm, chiều ngang mặt sau 30cm, thành đàn thấp khoảng 6cm. Thùng đàn làm bằng gỗ
cây lành canh hoặc cây mít. Trên mặt đàn có gắn bộ phận mắc dây đàn, đồng thời
cũng là ngựa đàn. Cần đàn làm bằng gỗ cứng dài khoảng 120cm, ngọn cần đàn được
uốn cong và chạm trổ hoa văn rất đẹp.
Say mê âm nhạc, nhưng vì cuộc sống gia đình khó khăn nên ông không theo đuổi với
sân khấu chuyên nghiệp. Ông chỉ đem ngón đàn, lời ca độc đáo của mình phục vụ bà
con trong phum sóc vào những dịp lễ hội, đám cưới...
Ông tâm sự: “Năm nay tôi đã 74 tuổi. Ước mong cuối đời của tôi là làm sao có thể
lưu truyền lại loại hình nghệ thuật quý giá và độc đáo mang đậm sắc thái dân tộc
cho con cháu đời sau. Bởi Chòm riêng chà pây hiện nay không còn mấy người am
tường, sử dụng thành thạo.”
Mới đây, Bảo tàng văn hóa Khmer tỉnh Trà Vinh đã có chương trình xây dựng bộ
phim để gìn giữ lại loại hình nghệ thuật Chòm riêng chà pây. Ông là nhân vật
chính được chọn để diễn thuyết, trình bày truyền lại nghề. Tâm nguyện của ông sẽ
trở thành hiện thực./.
Phúc Sơn (TTXVN)