Tiến sỹ Chang-Hee Lee, Giám đốc Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) Việt Nam. (Ảnh: Anh Tuấn/TTXVN)

Lương tối thiểu vùng năm 2018 vừa được Hội đồng Tiền lương quốc gia quyết định với mức tăng 6,5%. Đây là mức tăng lương thấp nhất từ trước tới nay. Phóng viên đã trao đổi với Tiến sỹ Chang-Hee Lee, Giám đốc Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) Việt Nam về những vấn đề xoay quanh tiền lương tối thiểu tại Việt Nam.

[“Chốt” lương tối thiểu vùng năm 2018 chỉ tăng ở mức 6,5%]

- Ông đánh giá thể nào về mức tăng lương tối thiểu vùng năm 2018 chỉ ở mức 6,5%?

Tiến sỹ Chang-Hee Lee: Đây là quyết định chung của Chính phủ, người sử dụng lao động, công đoàn thông qua Hội đồng Tiền lương Quốc gia và ILO hoàn toàn tôn trọng điều đó. Tôi chắc chắn rằng quá trình đi đến đồng thuận về mức tăng lương tối thiếu không hề đơn giản bởi mỗi bên đều đứng từ những lập trường và lợi ích riêng.

Có thể có nhiều luồng quan điểm về mức tăng 6,5%. Người lao động và công đoàn nói rằng nó không đủ để đảm bảo mức sống tối thiểu. Ngược lại, người sử dụng lao động, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu, lại cho rằng sức cạnh tranh của họ bị ảnh hưởng nếu lương tối thiểu cứ tiếp tục tăng. Đây là những luận điểm mà bạn có thể nghe thấy ở hầu hết các quốc gia có hội nhập thương mại toàn cầu.

Dựa vào số liệu kinh tế vĩ mô của Việt Nam, một số người có thể cho rằng mức tăng lương tối thiểu 6,5% là ở trong khoảng hợp lý. Theo số liệu của Chính phủ, GDP (tổng sản phẩm quốc nội) của Việt Nam tăng 6,2% và CPI (chỉ số giá tiêu dùng) tăng 4,74% trong năm 2016. Năm nay, dự kiến tăng trưởng GDP sẽ ở mức 6,5% và CPI tăng 4%.

Mức lương tối thiểu vùng trong những năm gần đây. (Nguồn: Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, Đơn vị: Triệu đồng/tháng)

- Vậy thì việc tăng lương sẽ tác động thế nào đến người lao động và doanh nghiệp, thưa ông?

Tiến sỹ Chang-Hee Lee: Lương tối thiểu có thể có tác động khác nhau lên các nhóm người sử dụng lao động và người lao động.

Doanh nghiệp ở đáy của chuỗi cung ứng toàn cầu có thể cảm thấy lợi thế cạnh tranh về giá của họ phải chịu nhiều sức ép vì lương và lương tối thiểu liên tục tăng trong những năm gần đây. Chẳng hạn, trong gần một thập kỷ qua, giá gia công (gồm cắt, may, ủi) cho một chiếc áo sơ mi hoặc quần jeans mà các nhà cung cấp của Việt Nam nhận được từ các công ty đa quốc gia vẫn hầu như không thay đổi, thậm chí còn thấp hơn trong một số trường hợp. Điều này giải thích vì sao những người sử dụng lao động trong các ngành xuất khẩu thường xuyên bị sức ép phải cải thiện hiệu quả của nhà máy, giảm chi phí sản xuất và mong muốn giữ chi phí lao động thấp để duy trì biên lợi nhuận.

Để đảm bảo sự phân chia công bằng của các thành quả kinh tế và trách nhiệm xã hội, chúng ta đều biết nhiều nhãn hàng và công ty đa quốc gia đã công bố các cam kết, thông qua các chương trình CSR (trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp). Các chương trình này nhằm đảm bảo tuân thủ đầy đủ mức lương tối thiểu quốc gia và tôn trọng nguyên tắc tự do liên kết và thương lượng tập thể.

Mặt khác, chúng ta cần nhìn vào những tác động tích cực mà mức lương tối thiểu mới có thể giúp tăng cầu nội địa. Lương tối thiểu không chỉ ảnh hưởng đến người lao động có mức lương sát mức sàn này, mà còn tác động đến cả những người nhận lương cao hơn thông qua việc điều chỉnh bậc lương trong doanh nghiệp. Điều đó có nghĩa là lương tối thiểu tăng có thể giúp cải thiện thu nhập của đa số người lao động, từ đó tăng tiêu thụ nội địa và đóng góp vào việc tăng trưởng GDP cao hơn.

Bởi vậy, khi điều chỉnh lương tối thiểu, chúng ta cần nhìn vào nhiều tác động khác nhau mà sự thay đổi này có thể dẫn tới ở tất cả các ngành, các doanh nghiệp có năng suất từ thấp đến cao và toàn bộ nền kinh tế.

- Ông có lời khuyên nào cho Việt Nam để có thế cân bằng giữa lợi ích của người lao động và doanh nghiệp xung quanh vấn đề tiền lương tối thiểu?

Tiến sỹ Chang-Hee Lee: Để lương tối thiểu có hiệu quả trong việc xác lập mức sàn bảo vệ người lao động ở dưới đáy của thang lương trong khi vẫn đảm bảo môi trường kinh doanh để phát triển doanh nghiệp bền vững, theo tôi Việt Nam có thể xác lập lương tối thiểu dựa trên bằng chứng về tình hình kinh tế và thị trường lao động, để đảm bảo rằng mức lương tối thiểu mới giúp phát triển doanh nghiệp bền vững trong khi vẫn bảo vệ người lao động không bị trả lương quá thấp. Để làm được điều này, Việt Nam cần phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động tốt hơn.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần tăng cường hơn nữa năng lực chuyên môn của Ban thư ký của Hội đồng Tiền lương Quốc gia. Bộ phận này đóng một vai trò quan trọng giúp cung cấp những phân tích sâu sắc về số liệu kinh tế và thị trường lao động, để những người có vai trò quyết định (đại diện của chính phủ, người lao động và người sử dụng lao động) có thể đàm phán dựa trên những hiểu biết đầy đủ về bối cảnh và bằng chứng.

[Phương án tăng tối thiểu vùng: Tỷ lệ các bên đưa ra chênh lệch lớn]

- Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam luôn nhấn mạnh lương tối thiểu cần đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động và gia đình họ, ông có ý kiến như thế nào về quan điểm này?

Tiến sỹ Chang-Hee Lee: Đây là một ý xác đáng của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam. Tất cả công đoàn trên thế giới đều có cùng mục tiêu đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động và gia đình họ. Mức sống tối thiểu là một khái niệm mang tính tương đối cả về mặt thời gian cũng như tùy theo quốc gia. Khi nền kinh tế phát triển hơn, danh sách nhu cầu tiêu thụ của con người cũng dài ra. Chẳng hạn, 20 năm trước đây, nếu chúng ta có 3 bữa cơm mỗi ngày và mua được 1 chiếc xe đạp, thế có lẽ đã là đủ. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, chỉ những thứ này không còn là đủ nữa.

Lương tối thiểu là sàn tiền lương không được trả thấp hơn. (Ảnh minh họa: TTXVN)

Theo Công ước về Xác lập Tiền lương Tối thiểu của ILO, nhu cầu của người lao động và gia đình họ cần phải được tính đến khi xác lập tiền lương tối thiểu. Đồng thời, Công ước cũng khuyến khích xem xét các yếu tố kinh tế, trong đó có thể bao gồm sức cạnh tranh và ổn định về giá.

Mục đích bao trùm của chính sách tiền lương tối thiểu là nhằm bảo vệ người lao động không bị trả mức lương quá thấp. Nhưng khi được sử dụng một cách hợp lý và kết hợp với các công cụ chính sách khác, lương tối thiểu có thể có những tác động tích cực, giúp giảm chênh lệch tiền lương và tăng bình đẳng giới.

- Lương tối thiểu là mức sàn tiền lương không được trả thấp hơn và mức tăng lương hàng năm được quyết định thông qua đàm phán giữa người sử dụng lao động và người lao động. Vậy thì ông đánh giá thế nào về việc thương lượng tập thể về tiền lương ở Việt Nam?

Tiến sỹ Chang-Hee Lee:
Lương tối thiểu là một công cụ chính sách xã hội được thiết kế để bảo vệ người lao động không bị trả lương quá thấp. Về lý thuyết, lương tối thiểu tác động tới những người lao động ở dưới đáy của thang lương trong thị trường lao động Việt Nam.

Thê nhưng trong thực tế, nhiều người lao động không có kỹ năng hoặc kỹ năng thấp làm việc ở các doanh nghiệp lớn trong ngành công nghệ cao cũng chỉ nhận mức lương tối thiểu hoặc nhỉnh hơn lương tối thiểu một chút. Để bù lại mức lương thấp, họ phải làm thêm giờ, thường với thời gian vượt quá pháp luật cho phép. Đó là do thương lượng tập thể kém phát triển.

Thành quả kinh tế của doanh nghiệp, bao gồm các doanh nghiệp FDI lớn trong ngành điện tử cần phải được chia sẻ công bằng hơn. Điều này có thể đạt được mục tiêu này thông qua thương lượng tập thể hiệu quả. Tuy nhiên, thương lượng tập thể hiệu quả cần có tổ chức của người lao động hiệu quả, có thể đại diện cho tiếng nói của người lao động và độc lập với người sử dụng lao động.

Nếu Việt Nam muốn đạt được mục tiêu tăng trưởng bền vững và toàn diện, trong đó người lao động có thể được hưởng một cách công bằng những thành tựu của tăng trưởng kinh tế, phát triển thị trường trong nước thông qua tăng cầu nội địa, Việt Nam cần cải thiện khả năng đại diện của công đoàn và thương lượng tập thể tại nơi làm việc. Điều này sẽ giúp đặt nền tảng cho tăng trưởng toàn diện thông qua quan hệ lao động hiệu quả.

- Xin cảm ơn ông!