Cọn nước - tri thức bản địa độc đáo của đồng bào Thái ở thung lũng Bình Chuẩn

Cọn nước không chỉ là phương tiện phục vụ thủy lợi mà là nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Thái ở thung lũng Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An.

Trong thung lũng xã Bình Chuẩn (tỉnh Nghệ An), đồng bào Thái đã chế tác và sử dụng những “cọn nước” khổng lồ ngày đêm vận chuyển nước từ các khe suối lên cao, tưới cho đồng ruộng theo hình thức tự chảy. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Đối với đồng bào Thái ở thung lũng Bình Chuẩn, cọn nước đã có từ lâu đời, đây là công cụ quen thuộc trong canh tác nông nghiệp. Cọn nước là yếu tố quan trọng làm nên sự thành bại của mỗi vụ lúa ở những thửa ruộng ở vị trí cao. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Trên suốt chiều dài hàng chục km dọc suối Khe Mét chạy qua cánh đồng Na Bó (xã Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An) có hàng chục cọn nước được dựng lên để trực tiếp lấy nước suối tắm mát cho ruộng đồng. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Ở những vị trí có dòng chảy mạnh, người dân tạo thêm nhiều trụ đỡ giúp cọn nước đứng vững, vận hành bền bỉ. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Thung lũng Bình Chuẩn có hơn 180ha diện tích trồng lúa nước. Trong đó có hơn 80ha ruộng lúa cao từ 1 đến 3 mét so với mực nước suối, phải nhờ đến hệ thống cọn nước cung cấp nước tưới để tạo nên những mùa vàng. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Vị trí những cọn nước luôn nằm bên bờ suối, không nằm ở vị trí giữa dòng chảy và được khảo sát kỹ để vừa tiết kiệm chi phí, công sức lắp đặt, vừa đảm bảo sự vận hành lâu dài, liên tục, bền bỉ của cọn nước. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Sức bền, độ chắc chắn của bánh quay cọn nước có được nhờ hàng trăm cọc nứa, tre già đan chéo, liên kết với nhau với những nút buộc bằng dây lạt, dây mây tại điểm giao nhau. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Để hạn chế các loại rác, cành, lá cây rừng bị mắc vào cánh quạt, ống đựng nước làm nặng quá trình vận hành của bánh quay và trục quay, người dân dựng nên hàng rào chắn trên suối trước cọn nước để chặn các loại rác trôi vào khu vực cọn nước. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Cận cảnh một trục quay của cọn nước được cấu thành bởi hàng chục ống nứa dài cắm vào thân trục quay. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Nhờ độ nghiêng hợp lý khi gắn kết trên vành bánh xe của cọn nước, hàng trăm ống nứa đựng nước múc ở lòng suối khi lên cao sẽ tự đổ vào máng gom và theo hệ thống đường dẫn để đổ về vào chân ruộng. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Sức nặng của cọn nước được nâng đỡ bởi hệ thống cột nâng, chân cột nâng được cắm sâu vào lòng suối và được kè đá trong sọt đan bằng tre, nứa để tăng độ chắc chắn, luôn giữ cho trụ cột và bánh xe cọn nước thẳng đứng. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Trên vành bánh quay của cọn nước được gắn hàng trăm ống nứa để có hướng hơi nghiêng để đựng nước từ mặt suối rồi dâng lên cao theo chiều quay của bánh xe cọn nước. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Mỗi cọn nước là một hệ thống cấu trúc hài hòa gồm nhiều bộ phận, trong đó “linh hồn” của cọn nước là hàng chục, thậm chí hàng trăm ống nứa dài đều nhau cùng cắm vào tâm trục gỗ, tạo độ chắc chắn cho “vành bánh xe” có chu vi từ 7 đến 15m. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

(TTXVN/Vietnam+)