Không chỉ chính sách tài chính, bài toán thu hút, giữ chân nhân tài còn nằm ở không gian để họ phát triển, bao gồm tự do học thuật, cơ chế quản lý linh hoạt và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phát triển.
Một cơ chế đủ mạnh, linh hoạt sẽ giúp nhà khoa học có không gian cống hiến, góp sức vào các nhiệm vụ lớn của đất nước.
Linh hoạt cơ chế, chính sách
Chương trình VNU350 và Giáo sư thỉnh giảng là “cặp” chính sách đột phá giúp Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thu hút được nhiều nhân tài về công tác, mở rộng mạng lưới tri thức toàn cầu.
Triển khai từ năm 2024, VNU350 đặt mục đến năm 2030 thu hút được 350 nhà khoa học tài năng, góp phần tăng năng suất và chất lượng nghiên cứu của hệ thống. Chương trình thiết kế chế độ đãi ngộ hấp dẫn, cho hai nhóm đối tượng.
Với nhà khoa học trẻ, hai năm đầu về công tác được cấp 1 đề tài nghiên cứu khoa học loại C (tối đa 200 triệu đồng); năm thứ ba cấp 1 đề tài loại B (tối đa 1 tỷ đồng); năm thứ tư hỗ trợ đầu tư phòng thí nghiệm tối đa 10 tỷ đồng; năm thứ năm hỗ trợ, hướng dẫn thủ tục xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh Phó Giáo sư.
Với nhà khoa học đầu ngành, trong hai năm đầu được cấp 1 đề tài loại B (tối đa 1 tỷ đồng); các năm tiếp theo hỗ trợ đầu tư phòng thí nghiệm tối đa 30 tỷ đồng; hỗ trợ thành lập nhóm nghiên cứu mạnh và đăng ký chủ trì đề tài các cấp.
Đến nay, chương trình đã thu hút được 71 nhà khoa học đến từ nhiều cơ sở nghiên cứu, đại học uy tín hàng đầu thế giới về công tác.
Lực lượng này hiện đang dẫn dắt và tham gia các lĩnh vực nghiên cứu trọng điểm như AI, khoa học máy tính (hệ thống thông minh, an ninh mạng), công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, y-dược học; duy trì nhịp độ nghiên cứu với khoảng 60 bài báo quốc tế, nhiều công trình thuộc nhóm Q1-Q2.
Trong số đó, nhiều kết quả nghiên cứu bước đầu tạo ra giá trị ứng dụng thực tiễn như hệ thống chẩn đoán y khoa ứng dụng AI, robot hỗ trợ y tế-y sinh-logistics, mô hình bảo mật thông tin thông minh.
Bên cạnh VNU350, Chương trình Giáo sư thỉnh giảng được Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh triển khai từ năm 2025 nhằm mở rộng mạng lưới tri thức quốc tế, thúc đẩy nâng chất lượng giảng dạy và nghiên cứu.
Giáo sư thỉnh giảng do Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh quyết định bổ nhiệm, làm việc bán thời gian, giảng dạy và nghiên cứu trực tiếp hoặc từ xa tại các đơn vị thành viên, trực thuộc.
Chương trình đã thu hút được 58 giáo sư từ nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ, trong đó có các chuyên gia sâu về công nghệ thông tin, AI, bán dẫn, Toán ứng dụng và tối ưu hóa, mật mã, thống kê, sinh học, công nghệ sinh học, thực vật học, sinh thái học và kỹ thuật môi trường.
Để thu hút chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành, Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai cơ chế rút ngắn quy trình tuyển dụng và mở rộng cơ chế đãi ngộ theo thị trường.
Theo Tiến sỹ Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng nhà trường, với giảng viên trình độ từ tiến sĩ trở lên, trường áp dụng cơ chế tuyển dụng linh hoạt xét tuyển đánh giá năng lực, rút ngắn thời gian nhưng vẫn tuân thủ quy định hiện hành về tuyển dụng, sử dụng và quản lý viên chức.
Về đãi ngộ, nhà trường bổ sung vào quy chế tài chính nội bộ cơ chế chi thuê chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng đặc biệt theo mức thị trường, trên cơ sở tự chủ tài chính.
Đồng thời, Trường tiếp tục xây dựng chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng bằng các cơ chế như trợ cấp thu hút lần đầu với phụ cấp tăng thêm bằng 150% mức lương hiện hưởng trong 5 năm đầu; ưu tiên bồi dưỡng theo hướng trở thành nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành; hỗ trợ ổn định chỗ ở cho gia đình chuyên gia nước ngoài.
Trong khi đó, việc kết hợp chính sách thu hút và “nuôi dưỡng” đội ngũ, đã giúp Trường Đại học Sài Gòn nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sỹ từ 25,4% ở năm 2016 lên 49,6% hiện nay.
Cụ thể, trường áp dụng thưởng một lần cho cả giảng viên mới tuyển và đang công tác khi đạt học vị, chức danh theo quy định, với mức 100 triệu đồng với tiến sĩ, 150 triệu đồng với phó giáo sư và 300 triệu đồng với giáo sư. Đồng thời, trường bảo đảm mức thu nhập tối thiểu hàng tháng cạnh tranh.
Trường cũng đầu tư cho viên chức đi học tiến sỹ, với mức hỗ trợ 200 triệu đồng kinh phí học tập, thêm 50 triệu đồng khi bảo vệ luận án; trong thời gian học, giảng viên vẫn được hưởng 50% định mức giờ giảng chuẩn (đối với nữ là 60%).
Đáng chú ý, Trường triển khai cơ chế chi tăng thu nhập cho hoạt động nghiên cứu khoa học theo hướng KPI: viên chức đăng ký sẽ có bài xuất bản trong năm được hỗ trợ hàng tháng 3 triệu đồng nếu bài đạt 1 điểm theo danh mục tạp chí của Hội đồng Giáo sư Nhà nước; 5 triệu đồng nếu bài đăng trên tạp chí thuộc hệ thống Scopus. Khoản này được chi trả hằng tháng ngay cả trước khi bài báo ra đời nhằm tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy viên chức thực hiện cam kết nghiên cứu của mình.
Tạo không gian phát triển cho nhà khoa học
Chia sẻ từ các chuyên gia, nhà khoa học cho thấy, bên cạnh chính sách đãi ngộ và tăng nguồn lực đầu tư để tạo lực hút, thì không gian phát triển - tự chủ học thuật, quản trị linh hoạt và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo - là điều giữ chân nhân tài cống hiến lâu dài.
Tiến sỹ Cấn Trần Thành Trung, Khoa Công nghệ thông tin, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, là một trong những nhà khoa học trẻ trở về theo chương trình VNU350 sau hành trình học thuật dài ở Hoa Kỳ.
Đánh giá chương trình này rất có ý nghĩa trong bối cảnh đất nước thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhưng anh cho rằng cơ chế quản lý đề tài nghiên cứu khoa học đôi khi còn cứng nhắc, chưa thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Theo anh, cần có sự linh hoạt trong quản trị, bởi nếu áp dụng một cách máy móc có thể làm thu hẹp không gian sáng tạo của nhà khoa học.
Trúng tuyển chương trình VNU350, Tiến sỹ Trịnh Quang Việt từ Hoa Kỳ trở về công tác tại Khoa Hệ thống thông tin, Trường Đại học Kinh tế-Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Anh cho biết thời gian qua đã được tạo điều kiện thuận lợi trong công tác và giá trị bản thân được ghi nhận.
Tuy nhiên, anh còn băn khoăn về lộ trình phát triển học hàm, học vị theo chính sách của chương trình, nhất là điều kiện về hướng dẫn học viên cao học khó thực hiện, bởi một số ngành thiếu nguồn học viên. Anh đề xuất cơ chế linh hoạt hơn như cho phép mở rộng hỗ trợ học viên cao học liên ngành, liên trường.
Mặt khác, giống như nhiều nhà khoa học khác, Tiến sỹ Trịnh Quang Việt cũng gặp áp lực khi vừa thực hiện nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu và hành chính, dẫn đến ảnh hưởng đến thời gian và năng lượng dành cho nghiên cứu chiều sâu.
Theo anh, giảng dạy vẫn nên là yêu cầu bắt buộc nhưng không nên là thước đo chính đánh giá kết quả công tác, để nhà khoa học có thời gian thực sự dành cho nghiên cứu; đồng thời, anh đề xuất cơ chế kết nối để nghiên cứu gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp, đóng góp vào thực tiễn.
Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ VNU350 không chỉ là chương trình thu hút, giữ chân và phát triển nhà khoa học trẻ xuất sắc, nhà khoa học đầu ngành, mà là một cấu phần chiến lược trong lộ trình phát triển dài hạn của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Chương trình là nền tảng để hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, thúc đẩy các hướng nghiên cứu mũi nhọn, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản với ứng dụng thực tiễn, giữa tri thức hàn lâm với yêu cầu phát triển của nền kinh tế, xã hội và quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của đất nước.
Theo Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Chính phủ đặt kỳ vọng rất lớn vào vai trò của đại học quốc gia trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã và sẽ tiếp tục tạo điều kiện để các nhà khoa học phát triển toàn diện trong 3 không gian: tự chủ học thuật, phát triển nghề nghiệp và không gian đóng góp.
Các chuyên gia, nhà khoa học được trao quyền chủ động thành lập nhóm nghiên cứu mới, đề xuất xây dựng phòng thí nghiệm, cũng như định hướng và triển khai các hướng nghiên cứu mới phù hợp với thế mạnh chuyên môn.
Trong vòng 3-5 năm, các nhà khoa học có thể phát triển lên học hàm phó giáo sư, giáo sư hoặc trở thành những nhà khoa học đầu ngành của đất nước. Các chuyên gia, nhà khoa học sẽ tham gia giải quyết các bài toán lớn phục vụ chiến lược quốc gia, nhiệm vụ phát triển vùng và các chương trình, đề án đặt hàng của địa phương.
Bà kỳ vọng các nhà khoa học trẻ sẽ đóng vai trò nòng cốt trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, sẵn sàng theo đuổi các hướng nghiên cứu mới và giải quyết các bài toán thực tế.
“Chúng tôi kỳ vọng từ cộng đồng VNU350 sẽ hình thành những mạng lưới học thuật liên ngành, những công trình khoa học có tầm ảnh hưởng và những sáng kiến đổi mới sáng tạo có khả năng lan tỏa mạnh mẽ ra ngoài khuôn viên giảng đường, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển của đất nước,” Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thanh Mai bày tỏ./.