Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trong phát triển kinh tế-xã hội, hội nhập quốc tế và nâng cao đời sống nhân dân.
Trong tiến trình đó, thể chế và pháp luật luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng, vừa là công cụ quản lý nhà nước, vừa là nền tảng tạo lập môi trường ổn định, minh bạch cho phát triển.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, với mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững, yêu cầu đặt ra đối với công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế, pháp luật ngày càng cao, đòi hỏi tư duy đổi mới mạnh mẽ hơn, cách làm chủ động và linh hoạt hơn.
Trao đổi với phóng viên TTXVN, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh đã phân tích sâu sắc vai trò của thể chế, pháp luật trong chặng đường hơn bốn thập niên đổi mới, làm rõ tinh thần “pháp luật kiến tạo phát triển” đang được Đảng và Nhà nước nhấn mạnh, đồng thời chỉ ra những nhiệm vụ trọng tâm cần tiếp tục triển khai để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn tới.
- Thưa Thứ trưởng, nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới, ông đánh giá như thế nào về vai trò của thể chế, pháp luật đối với những thành tựu phát triển kinh tế-xã hội của đất nước?
Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh: Có thể khẳng định một cách nhất quán và xuyên suốt rằng, trong suốt 40 năm đổi mới, thể chế và pháp luật luôn giữ vai trò nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.
Thời kỳ đầu đổi mới, khi chúng ta chuyển từ cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, điểm đột phá quan trọng nhất chính là thay đổi tư duy về thể chế và pháp luật.
Nếu như trước đây, hoạt động kinh tế chủ yếu chỉ giới hạn trong khu vực Nhà nước, doanh nghiệp nhà nước, thì bước vào thời kỳ đổi mới, pháp luật đã thực sự trở thành công cụ “cởi trói,” tạo lập hành lang pháp lý để các thành phần kinh tế khác tham gia đầu tư, sản xuất, kinh doanh.
Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ chế vận hành nền kinh tế, mà còn là bước chuyển mang tính căn bản về tư duy quản lý nhà nước bằng pháp luật.
Thông qua việc thể chế hóa kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, hệ thống pháp luật từng bước được xây dựng và hoàn thiện, tạo dựng môi trường pháp lý ngày càng thông thoáng, minh bạch hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Chính quá trình này đã giúp huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực trong xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội, cải thiện đời sống nhân dân.
Thực tiễn 40 năm qua cũng cho thấy, việc hoàn thiện thể chế và pháp luật không phải là quá trình tĩnh, mà là một quá trình vận động liên tục, gắn chặt với yêu cầu của thực tiễn phát triển.
Chúng ta đã nhiều lần nhìn thẳng vào những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật, từ đó có giải pháp sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện cho phù hợp. Những đánh giá gần đây cho thấy hệ thống pháp luật Việt Nam đã tương đối đồng bộ, toàn diện và đầy đủ, nhưng để có được kết quả đó là cả một quá trình dài rà soát, điều chỉnh, hoàn thiện không ngừng.
Có thể nói, chính sự kiên trì đổi mới thể chế, pháp luật trên cơ sở tổng kết thực tiễn đã tạo nên những thành tựu phát triển rất rõ nét. Từ một quốc gia thiếu lương thực, chúng ta đã trở thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới; từ nền kinh tế kém phát triển, Việt Nam đã từng bước hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.
Những kết quả đó khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của thể chế, pháp luật đối với sự nghiệp phát triển đất nước.
- Trong bối cảnh hiện nay, khi Đảng và Nhà nước nhấn mạnh yêu cầu “pháp luật kiến tạo phát triển,” Thứ trưởng có thể phân tích rõ hơn tinh thần đổi mới trong công tác xây dựng thể chế thời gian qua?
Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh: Bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với thể chế và pháp luật ngày càng cao. Pháp luật không chỉ dừng lại ở vai trò là công cụ quản lý nhà nước, quản lý xã hội, mà phải thực sự trở thành công cụ kiến tạo phát triển, tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi để người dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sản xuất, kinh doanh.
Tinh thần này đã được thể hiện rất rõ trong các nghị quyết của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 66-NQ/TW, cũng như trong các chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước. Pháp luật được xác định là “hạ tầng mềm” quan trọng, là khung khổ để điều chỉnh hành vi xã hội, đồng thời là nền tảng để thu hút và khai thông các nguồn lực cho phát triển.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, chúng ta đã rất chủ động trong việc xây dựng và ban hành pháp luật để mở ra những không gian phát triển mới. Chỉ trong một thời gian ngắn, nhiều đạo luật liên quan đến khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã được ban hành.
Đây là những lĩnh vực mới, thậm chí chưa từng có tiền lệ, nhưng chúng ta đã không chờ đợi thực tiễn phát sinh đầy đủ mới điều chỉnh, mà chủ động tạo hành lang pháp lý để dẫn dắt và thúc đẩy sự phát triển.
Một điểm rất đáng chú ý là việc Quốc hội cho phép thực hiện các cơ chế thí điểm, cơ chế đặc thù, trao quyền chủ động nhất định cho Chính phủ ban hành các nghị quyết quy phạm nhằm xử lý kịp thời những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.
Trong một số trường hợp, các nghị quyết này có thể điều chỉnh khác với quy định hiện hành của luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc pháp lệnh. Đây là cách làm mới, thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ trong xây dựng thể chế.
Tinh thần xuyên suốt của cách làm này là vừa làm, vừa tổng kết, vừa hoàn thiện, lấy thực tiễn làm thước đo, từ đó nâng lên thành luật khi đủ điều kiện chín muồi. Điều này vừa bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời của chính sách, vừa giữ vững kỷ cương, kỷ luật của hệ thống pháp luật.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế thời gian qua đã có bước chuyển rõ rệt theo hướng chủ động hơn, linh hoạt hơn, sát thực tiễn hơn. Pháp luật không chỉ thực hiện chức năng quản lý, mà còn trực tiếp tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, khơi thông nguồn lực, tạo động lực cho phát triển.
Đây có thể coi là một nét đặc thù, một điểm nhấn quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thời gian gần đây.
- Để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống và phát huy đầy đủ vai trò kiến tạo phát triển, theo Thứ trưởng, đâu là những nhiệm vụ trọng tâm cần tiếp tục tập trung thực hiện trong thời gian tới?
Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh: Để pháp luật thực sự phát huy hiệu quả, trước hết phải tiếp tục làm tốt công tác thể chế hóa các nghị quyết của Đảng.
Các nghị quyết của Đảng đều có tầm nhìn chiến lược, mục tiêu rõ ràng, giải pháp đúng đắn, nhưng nếu không được thể chế hóa kịp thời, đầy đủ, đồng bộ thì hiệu quả thực hiện sẽ không cao. Do đó, việc rà soát một cách toàn diện, nghiêm túc các nghị quyết, đặc biệt là những nghị quyết mang tính trụ cột, để cụ thể hóa thành pháp luật là nhiệm vụ hết sức quan trọng.
Bên cạnh đó, cần tăng cường kỷ cương, kỷ luật trong công tác xây dựng pháp luật. Thực tiễn cho thấy, ở bộ, ngành, lĩnh vực nào quan tâm đúng mức đến công tác thể chế thì những vướng mắc trong quản lý, điều hành cũng được tháo gỡ tốt hơn.
Trách nhiệm này gắn trực tiếp với trách nhiệm của người đứng đầu, không chỉ trong quản lý nhà nước mà còn trong thực hiện chức năng kiến tạo phát triển.
Một nội dung rất quan trọng khác là tổ chức thực thi pháp luật. Luật ban hành phải đi kèm với các văn bản hướng dẫn kịp thời, đồng bộ, bảo đảm chất lượng ngay khi luật có hiệu lực.
Việc chuẩn bị kỹ lưỡng các dự án luật, đánh giá đầy đủ tác động chính sách, xác định rõ nội dung nào quy định trong luật, nội dung nào quy định trong nghị định, thông tư theo đúng thẩm quyền là yêu cầu mang tính nguyên tắc.
Thực tiễn cho thấy, đây là logic rất rõ ràng nhưng chưa phải lúc nào cũng được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc.
Song song với đó, cần nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân và doanh nghiệp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tuân thủ pháp luật vừa là nghĩa vụ, vừa là quyền của công dân.
Người dân và doanh nghiệp không chỉ thụ động chờ đợi thể chế hoàn thiện, mà còn cần chủ động tìm hiểu pháp luật, phản ánh, kiến nghị những khó khăn, bất cập từ thực tiễn, thậm chí tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chính sách. Đây chính là biểu hiện sinh động của dân chủ, là nền tảng để xây dựng Nhà nước pháp quyền vững mạnh.
Một nhiệm vụ mang tính đột phá khác là cải cách thủ tục hành chính. Thủ tục hành chính là biểu hiện trực tiếp của việc phục vụ người dân, doanh nghiệp. Trong thời gian tới, cần tiếp tục rà soát tổng thể các thủ tục hành chính trên cơ sở đánh giá rủi ro trong quản lý nhà nước, xác định rõ thủ tục nào thực sự cần thiết, thủ tục nào có thể chuyển sang hậu kiểm.
Nguyên tắc là bảo đảm quyền tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh theo quy định của pháp luật, đồng thời vẫn kiểm soát chặt chẽ những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là các vấn đề về sức khỏe, an toàn xã hội.
Cuối cùng, không thể thiếu vai trò của truyền thông chính sách, pháp luật. Truyền thông là cầu nối giữa thể chế với cuộc sống, giúp người dân và doanh nghiệp hiểu rõ nội dung, tinh thần của pháp luật, từ đó tin tưởng và tự giác chấp hành.
Truyền thông phải được thực hiện trước, trong và sau quá trình xây dựng, ban hành và tổ chức thực thi pháp luật. Chỉ khi truyền thông tốt, pháp luật mới thực sự đi vào cuộc sống, trở thành động lực thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới của đất nước.
- Trân trọng cảm ơn Thứ trưởng !./.