Trong hệ thống 1.350 làng nghề của Hà Nội, Sơn Đồng (xã Sơn Đồng) luôn được nhắc đến như một biểu tượng đặc biệt, nơi hội tụ tinh hoa nghề thủ công truyền thống Thăng Long-Hà Nội.
Trải qua hơn một thiên niên kỷ hình thành và phát triển, Sơn Đồng đã xây dựng được vị thế mà hiếm làng nghề nào sánh được: Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam, được Sách Kỷ lục Việt Nam ghi nhận năm 2007.
Không chỉ là nơi sản xuất đồ thờ quy mô lớn, Sơn Đồng còn là không gian lưu giữ nghệ thuật điêu khắc, sơn son thếp vàng truyền thống đặc sắc của dân tộc.
Làng nghề nghìn năm tuổi - nơi tinh hoa hội tụ
Nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km, làng nghề Sơn Đồng được ví như là “thiên đường” về đồ thờ cúng hay đồ trạm khắc thủ công mỹ nghệ.
Người làng Sơn Đồng rất tài nghệ trong nghề sơn, tạc, tạo ra được những bức tượng như tượng Đức Thánh Trần, Văn Thù Bồ Tát, Tam Thế Phật, Phật bà nghìn tay nghìn mắt, Phật Thích Ca, Phật A di đà, tượng ông Thiện, ông Ác, tượng La Hán, Kiệu bát cống, ô sa, cửa võng... cùng vô số loại đồ thờ thủ công mỹ nghệ nổi tiếng trong cả nước.
Làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng từng bị mai một vào những năm kháng chiến chống Mỹ và thời kỳ bao cấp, nhưng sau đó đã được các nghệ nhân Nguyễn Chí Dậu và Nguyễn Đức Cường khôi phục vào năm 1983.
Cụ Nguyễn Chí Dậu, nghệ nhân từ thời thuộc Pháp, đã quyết định khôi phục nghề truyền thống bằng việc đứng ra tổ chức lớp học nghề chạm khắc gỗ và sơn mài, cốt là để truyền nghề cho con cháu.
Hơn 30 học trò ngày đó bây giờ đã trở thành những người thợ giỏi, chủ cơ sở sản xuất lớn trong làng và đang tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ. Đến nay, nghề truyền thống của làng cứ thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước.
Để bắt đầu làm ra một bức tượng thì việc chọn gỗ bao giờ cũng là quan trọng nhất. Nguyên liệu để làm tượng Phật phải là gỗ mít bởi đặc tính dẻo, mềm, thớ dặm, nhờ đó tránh được những lỗi trong khi đục. Gỗ mít còn có độ bền cao, ít nứt, dễ gọt.
Nguồn gỗ mít từ các tỉnh như Phú Thọ, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Nghệ An... được người dân Sơn Đồng tin dùng nhiều nhất. Gỗ chỉ dùng được phần lõi để chế tác.
Kỹ thuật sơn son thếp vàng tượng cũng kỳ công với nhiều công đoạn như sơn lên rồi mài đi, trải qua nhiều lần rồi mới đến thếp bạc, thếp vàng lên tượng theo yêu cầu của khách hàng.
Làm tượng là khó nhất, người thợ phải thổi được hồn vào pho tượng, nhìn phải có thần, có dáng... Bên cạnh đó là những sản phẩm đồ thờ cúng sơn son, thếp vàng cũng vô cùng tinh xảo và đẹp mắt qua bàn tay điêu luyện của người thợ làng Sơn Đồng.
Điều đặc biệt ở Sơn Đồng là khách hàng cần đặt làm bất cứ pho tượng thờ nào thì người thợ nơi đây đều làm được ngay mà không cần mẫu sinh kề (mẫu có sẵn).
Bên cạnh đó người Sơn Đồng còn tạc những pho tượng truyền thần dựa vào bức ảnh chân dung hoặc toàn thân của khách hàng, từ đó tạc nên bức tượng chất liệu gỗ giống với ảnh chụp.
Để làm được những điều đó, người thợ phải có kinh nghiệm, hiểu được các điển tích, tính cách, vị trí của từng pho tượng trong tâm thức để rồi thổi hồn vào các tác phẩm.
Bí quyết làm nên phong cách đặc trưng của làng nghề nằm ở kỹ thuật sử dụng sơn ta truyền thống, loại sơn tự nhiên có độ bóng, độ bền hàng trăm năm.
Nỗ lực bảo tồn nghề truyền thống trong bối cảnh hội nhập
Dù có bề dày truyền thống, Sơn Đồng vẫn đứng trước nhiều thách thức: nguồn nguyên liệu khan hiếm, sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp, thay đổi thị hiếu thẩm mỹ và nguy cơ thiếu hụt lực lượng thợ trẻ.
Nhận thức rõ điều này, chính quyền địa phương và người dân đã đồng lòng triển khai nhiều giải pháp bảo tồn bền vững.
Một trong những bước đi quan trọng là xây dựng Trung tâm thiết kế sáng tạo - nơi trưng bày, giới thiệu sản phẩm OCOP và đồ thờ truyền thống; đồng thời là không gian lưu trữ hàng trăm bản vẽ, hoa văn, sắc phong, hiện vật cổ qua nhiều thời kỳ.
Cùng với đó, xã đã thành lập phòng truyền nghề, gồm khu học lý thuyết và phòng thực hành được trang bị đầy đủ công cụ điêu khắc-sơn mài.
Để nâng cao hình ảnh làng nghề, Sơn Đồng cũng đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng website quảng bá sản phẩm bằng nhiều ngôn ngữ, hỗ trợ các cơ sở sản xuất giới thiệu sản phẩm trên nền tảng trực tuyến, đặc biệt là thị trường quốc tế.
Gắn làng nghề với du lịch và sáng tạo
Giai đoạn 2025–2030, thành phố Hà Nội đặt mục tiêu phát triển tối thiểu 10 tour du lịch làng nghề, trong đó Sơn Đồng là điểm đến trọng tâm nhờ tiềm năng trải nghiệm lớn.
Với không gian văn hóa đậm màu sắc tâm linh, các xưởng chế tác mở cửa cho du khách tham quan và hệ thống trưng bày phong phú, Sơn Đồng hoàn toàn có thể trở thành điểm đến du lịch-giáo dục-trải nghiệm nghệ thuật đặc sắc của Hà Nội.
Đặc biệt, xã Sơn Đồng đang hoàn thiện hồ sơ phấn đấu trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố Thủ công sáng tạo thế giới (WCC). Nếu được công nhận, Sơn Đồng sẽ trở thành một trong những đại diện tiêu biểu của Việt Nam trên bản đồ nghề truyền thống quốc tế, mở ra cơ hội hợp tác, giao lưu và thu hút đầu tư lớn.
Theo lãnh đạo xã Sơn Đồng, trở thành thành viên WCC không chỉ là niềm tự hào mà còn là bước ngoặt chiến lược để nâng tầm thương hiệu làng nghề. Danh hiệu này sẽ giúp Sơn Đồng mở rộng thị trường, tăng giá trị sản phẩm, phát triển du lịch sáng tạo và đặc biệt là tạo thêm nhiều việc làm cho người dân địa phương./.