Ngày 24/8, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua dự án Luật Phát triển đô thị. Các chuyên gia nhận định Luật giúp thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam, thúc đẩy các mô hình quản trị mới, nhất là với Thành phố Hồ Chí Minh, các đô thị lớn và các khu kinh tế đặc biệt.
“Bệ phóng thể chế” cho cả hệ thống đô thị
Luật Phát triển đô thị gồm 5 chương, 66 điều, được Quốc hội thông qua ngày 24/8 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/10/2026.
Việc đạo luật này ra đời bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương, định hướng của Đảng, xác lập các cơ chế, chính sách đột phá, vượt trội đáp ứng yêu cầu thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt nói chung, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, các thành phố khác, các khu kinh tế đặc biệt và đầu tư xây dựng dự án khu đô thị lấn biển.
Theo các chuyên gia, Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng trưởng kinh tế, mà còn là tái cấu trúc mô hình phát triển theo hướng thông minh hơn, bền vững hơn và có năng lực thích ứng cao hơn trước những biến động của thế giới.
Những thách thức như quá tải hạ tầng, áp lực dân số, biến đổi khí hậu, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế đang đòi hỏi Thành phố phải có những công cụ thể chế đủ mạnh, đủ linh hoạt và đủ sáng tạo để dẫn dắt sự phát triển trong giai đoạn mới.
Trong bối cảnh đó, Luật Phát triển đô thị được ban hành, đối với Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là một bước hoàn thiện hành lang pháp lý, mà còn là dấu mốc lịch sử để định hình một mô hình quản trị đô thị mới cho Việt Nam.
Đạo luật này mang tính kiến tạo phát triển, cho phép Thành phố có thêm không gian thể chế để chủ động thử nghiệm, đổi mới, phân cấp thực chất và tổ chức thực hiện hiệu quả các mục tiêu chiến lược.
Ông Trần Lưu Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, có thể xem Luật Phát triển đô thị là một “bệ phóng” để Thành phố Hồ Chí Minh khai thác mạnh mẽ hơn tiềm năng, lợi thế, tạo động lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững, đồng thời thực hiện tốt hơn vai trò đầu tàu, dẫn dắt vùng và đóng góp nhiều hơn cho đất nước.
Quan trọng hơn, với định hướng của Đảng về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam, Luật không chỉ giải quyết những yêu cầu phát triển của riêng Thành phố mà hướng tới tạo lập một khuôn khổ pháp lý có tính dẫn dắt cho hệ thống đô thị của cả nước.
Điểm cốt lõi của đạo luật vừa được ban hành là chuyển từ chủ yếu dựa vào các cơ chế thí điểm có thời hạn sang một khuôn khổ pháp lý ổn định, dài hạn hơn, đồng thời vẫn dành không gian cho những sáng tạo mới.
Luật cũng hướng tới mở rộng phân cấp, phân quyền, mở ra cơ chế cho các thành phố khác như Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Đồng Nai, Huế, Quảng Ninh, Bắc Ninh, khi đáp ứng đủ điều kiện, có thể được áp dụng những cơ chế phù hợp; qua đó khơi thông nguồn lực và tạo không gian phát triển cho cả hệ thống đô thị và các cực tăng trưởng của đất nước.
Cùng quan điểm này, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá cao việc Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua, giúp tạo khuôn khổ pháp lý, khung thể chế, chính sách vượt trội; trao đầy đủ thẩm quyền và đồng thời trao cả trách nhiệm cao nhất cho địa phương để triển khai.
Luật giúp tăng tính chủ động của các địa phương trong thực hiện các chiến lược phát triển phù hợp với đặc điểm, tình hình, điều kiện kinh tế-xã hội của từng địa phương, không còn bị ràng buộc bởi những cơ chế, chính sách “đồng phục” áp dụng cho cả 34 tỉnh, thành phố như lâu nay.
Phát huy vai trò dẫn dắt của Thành phố Hồ Chí Minh
Luật Phát triển đô thị được thiết kế trên cơ sở tuân thủ nguyên tắc bảo đảm tính hợp hiến, đổi mới tư duy lập pháp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với năng lực, điều kiện bảo đảm thực hiện và trách nhiệm giải trình; phát huy tiềm năng, lợi thế của các địa phương phù hợp với phương châm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm," tạo không gian phát triển với tính khả thi, hiệu lực, hiệu quả trong tổ chức thực hiện.
Luật được kỳ vọng là động lực khơi mở các tiềm năng mạnh mẽ của Thành phố Hồ Chí Minh, để Thành phố xứng đáng vai trò dẫn dắt sự phát triển của vùng Đông Nam Bộ, là đầu tàu kinh tế của đất nước.
Theo phân tích của Tiến sỹ Phạm Ngọc Tuấn (Trưởng Khoa Quy hoạch, Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh), Thành phố đang vận hành như một siêu đô thị vùng, trong đó phạm vi tác động về kinh tế-xã hội và không gian phát triển vượt ra ngoài địa giới hành chính cấp tỉnh.
Tuy nhiên, mô hình quản trị hiện hành vẫn dựa trên khung đơn vị hành chính truyền thống, dẫn đến độ vênh giữa không gian phát triển và thể chế quản trị, là nguyên nhân sâu xa của tình trạng phân mảnh không gian, quá tải hạ tầng và hiệu quả đầu tư chưa tương xứng với thực trạng hiện nay.
Trong bối cảnh đó, Luật Phát triển đô thị giúp chuyển từ cách tiếp cận “phân loại đô thị” sang thiết kế mô hình quản trị đô thị đặc biệt, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh được xác lập như một thực thể quản trị có tính vùng, có thẩm quyền điều phối phát triển không gian, hạ tầng và các động lực kinh tế.
Quan điểm cốt lõi của đạo luật vừa được ban hành là xây dựng mô hình quản trị tích hợp đa cấp, trong đó thể chế không chỉ quản lý mà chủ động dẫn dắt cấu trúc không gian và hành lang phát triển.
Đặt trong logic lợi ích quốc gia, Tiến sỹ Trần Thị Bích Nga (Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, khi Thành phố Hồ Chí Minh tăng năng lực cạnh tranh, huy động nguồn lực, phát triển hạ tầng, thu hút công nghệ, xử lý điểm nghẽn vùng và cải thiện dịch vụ công, lợi ích phát sinh không dừng trong địa giới hành chính của Thành phố.
Tán thành việc tăng thẩm quyền mạnh và thực chất cho Thành phố Hồ Chí Minh, Tiến sỹ Hồ Trần Hùng (Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh) lưu ý trao quyền rộng cho Thành phố đòi hỏi cơ chế kiểm soát tương xứng.
Tuy nhiên, kiểm soát không nên được hiểu chủ yếu là tăng thủ tục xin ý kiến trước khi quyết định. Đối với đô thị đặc biệt, kiểm soát hiệu quả phải chuyển dần từ tiền kiểm hình thức sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu, chuẩn mực và trách nhiệm cá nhân.
Để đồng bộ, phù hợp với Luật Phát triển đô thị khi triển khai thi hành, các chuyên gia khuyến nghị, Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cần được tăng năng lực giám sát chuyên sâu.
Giám sát không chỉ là chất vấn định kỳ mà phải có quyền yêu cầu dữ liệu, thuê chuyên gia độc lập, tổ chức điều trần công khai đối với dự án lớn, giám sát thực hiện cam kết của nhà đầu tư chiến lược và giám sát cơ chế thử nghiệm (sandbox).
Kiểm toán nhà nước, Thanh tra, Mặt trận Tổ quốc, báo chí và cộng đồng cư dân cũng cần được đặt trong cấu trúc giám sát mở, nhưng phải tránh biến giám sát thành chồng chéo làm trì hoãn quyết định hợp pháp./.
Luật Phát triển đô thị: Không gian thử nghiệm cho các mô hình quản trị mới
Luật Phát triển đô thị có tư duy cải cách mạnh, thể hiện bước chuyển từ mô hình quản lý đô thị truyền thống sang mô hình quản trị siêu đô thị hiện đại, trao quyền tự chủ cao cho TP Hồ Chí Minh.
