Từ sau năm 1945, nhiều quốc gia đã ra đời dưới những hình thức khác nhau ở ĐôngNam Á. Năm 1945, Indonesia, Việt Nam và Lào tuyên bố độc lập. Năm 1946, Mỹ traotrả độc lập cho Philippines.
Năm 1947, Anh trao trả độc lập cho Miến Điện (nay là Myanmar). Năm 1965, Singapore tách khỏi Liên bang Malaysia, tuyên bố thành nước cộng hòa độc lập. Ngày31/12/1983, Anh trao trả độc lập cho Bruney. Thái Lan không là thuộc địa trựctiếp của một đế quốc nào nên sau Chiến tranh Thế giới lần thứ II vẫn là quốc giađộc lập.
Sau khi giành được độc lập, nhiều nước Đông Nam Á đã có dự định thành lập một tổchức khu vực nhằm tạo nên sự hợp tác phát triển trên các lĩnh vực kinh tế, khoahọc kỹ thuật và văn hóa; đồng thời hạn chế ảnh hưởng của các nước lớn đang tìmcách biến Đông Nam á thành “sân sau” của họ.
Trong quá trình tìm kiếm sự hợp tác giữa các nước Đông Nam Á, nhiều tổ chức khuvực đã xuất hiện và một số hiệp ước giữa các nước trong khu vực được ký kết.
Tháng 1/1959, Hiệp ước Hữu nghị và Kinh tế Đông Nam Á (SEAFET), gồm Malaysia vàPhilippines ra đời.
Ngày 31/7/1961, Hiệp hội Đông Nam Á (ASA) - gồm Thái Lan, Philippines và Malaysia- được thành lập.
Tháng 8/1963, một tổ chức gồm Malaysia, Philippines và Indonesia, gọi tắt làMAPHILINDO, được thành lập. Tuy nhiên, những tổ chức và Hiệp ước trên đây đềukhông tồn tại được lâu do những bất đồng giữa các nước về vấn đề lãnh thổ và chủquyền.
ASA, MAPHILINDO không thành công, nhưng nhu cầu về một tổ chức hợp tác khu vựcrộng lớn hơn ở Đông Nam Á ngày càng lớn.
Trong khi đó, sau Chiến tranh Thế giới thứ II, các trào lưu hình thành “chủnghĩa khu vực” trên thế giới đã xuất hiện và cùng với nó là sự ra đời của Cộngđồng Kinh tế Châu Âu (EEC); Khu vực Thương mại Tự do Mỹ Latin (LAFTA); Thịtrường chung Trung Mỹ (CACM)....Việc thành lập các tổ chức khu vực này đã tácđộng đến việc hình thành ASEAN.
Từ kinh nghiệm của EEC, các nước Đông Nam Á đều thấy rằng việc hình thành cáctổ chức khu vực sẽ giúp thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế thông qua tăng cường hợptác kinh tế, buôn bán và phân công lao động.
Về mặt chính trị, các tổ chức khu vực giúp củng cố tình đoàn kết khu vực vàgiúp các nước vừa và nhỏ có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong các vấn đề quốc tế. Cònvề mặt xã hội, chủ nghĩa khu vực có thể đưa ra các phương hướng hợp tác để giảiquyết có hiệu quả các vấn đề đặt ra cho các nước thành viên.
Sau nhiều cuộc thảo luận, ngày 8/8/1967, Bộ trưởng Ngoại giao các nướcIndonesia, Thái Lan, Philippines, Singapore và Phó Thủ tướng Malaysia ký tại Bangkok bản Tuyên bố thành lập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).
Từ 5 nước thành viên ban đầu, đến nay ASEAN đã có 10 quốc gia thành viên, gồmIndonesia, Thái Lan, Philippines, Singapore, Malaysia, Bruney (năm 1984), Việt Nam(năm1995), Lào (năm 1997), Myanmar (năm 1997) và Campuchia (năm1999).
ASEAN có diện tích 4,5 triệu km2, dân số khoảng 575 triệu người và tổng sản phẩmquốc nội (GDP) đạt 2.487 tỷ USD (ước tính năm 2009).
Thực tiễn đã chứng minh rằng, một Đông Nam Á thống nhất đã thúc đẩy cho hợp tácvà vị thế ASEAN ngày càng lớn mạnh, là tiền đề quan trọng để ASEAN trở thành mộtcộng đồng.
* Những cột mốc phát triển quan trọng
+ Tuyên bố ASEAN:
Ngày 8/8/1967, tại Bangkok, Thái Lan, Bộ trưởng phụ trách các vấn đề chính trịkiêm Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia, Phó Thủ tướng Malaysia, Bộ trưởng Ngoạigiao Philippines, Bộ trưởng Ngoại giao Singapore và Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lanđã ra Tuyên bố ASEAN.
Đây là Tuyên bố thành lập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á với mục tiêu đẩy mạnhtăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội, phát triển văn hóa; tăng cường hợp tác,giúp đỡ lẫn nhau cũng như thúc đẩy hòa bình, ổn định trong khu vực.
+ Tuyên bố về khu vực hòa bình, tự do và trung lập:
Ngày 27/11/1971, tại Kuala Lumpur, Malaysia, Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia,Malaysia, Philippines, Xingapo và Đặc phái viên của Hội đồng Hành pháp Quốc giaThái Lan đã ký và công bố “Tuyên bố về khu vực hòa bình, tự do và trung lập ởĐông Nam Á”- Tuyên bố ZOPFAN.
Tuyên bố quan trọng này đã định ra các mục tiêu cơbản và lâu dài của ASEAN là xây dựng Đông Nam á thành một khu vực hòa bình, tựdo và trung lập, không có sự can thiệp dưới bất cứ hình thức nào của các cườngquốc bên ngoài.
+ Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á:
Ngày 24/2/1976, tại Bali, Indonesia, nguyên thủ quốc gia các nước ASEAN ký Hiệpước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (Hiệp ước Bali).Hiệp ước nhằm thúc đẩy hòa bình vĩnh viễn, tình hữu nghị và hợp tác lâu bền giữanhân dân các bên tham gia Hiệp ước, góp phần tăng cường sức mạnh, tình đoàn kếtvà quan hệ chặt chẽ hơn giữa các nước Đông Nam Á.
+ Hiến chương ASEAN:
Từ Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 10 (năm 2004), lãnh đạo các nước ASEAN đã nhấttrí xây dựng bản Hiến chương ASEAN. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 13 (năm2007), lãnh đạo các nước ASEAN đã ký thông qua Hiến chương ASEAN và ra Tuyên bốchung khẳng định quyết tâm hoàn tất việc phê chuẩn Hiến chương trong vòng mộtnăm.
Ngày 15/12/2008, Hiến chương ASEAN chính thức có hiệu lực sau khi được tất cảcác nước thành viên ASEAN phê chuẩn. Đây là một sự kiện quan trọng, là bướcngoặt lịch sử của Hiệp hội trong hơn 40 năm hình thành và phát triển.
Hiến chương ASEAN đánh dấu một bước chuyển mình cơ bản của Hiệp hội sang mộtgiai đoạn mới, trở thành một tổ chức liên chính phủ, có tư cách pháp nhân vàhoạt động dựa trên cơ sở pháp lý là Hiến chương ASEAN; đồng thời, phản ánh sựtrưởng thành của ASEAN, thể hiện tầm nhìn và quyết tâm chính trị mạnh mẽ của cácnước thành viên ASEAN, nhất là của các vị lãnh đạo, về mục tiêu xây dựng mộtASEAN liên kết chặt chẽ, vững mạnh hơn, để hỗ trợ cho mục tiêu hòa bình và pháttriển của cả khu vực cũng như của từng nước thành viên.
* Cơ cấu tổ chức và các nguyên tắc hoạt động của ASEAN
A. Cơ cấu tổ chức:
1. Hội nghị Cấp cao ASEAN:
Đây là cơ quan quyền lực cao nhất của ASEAN, họp chính thức 3 năm một lần từ năm1992. Nhưng từ Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 5 tại Băng Cốc (tháng 12-1995),các nước thành viên ASEAN đã quyết định tổ chức các hội nghị không chính thứcxen kẽ các hội nghị chính thức.
Từ năm 2001, Hội nghị Cấp cao đã được tổ chứcthường niên. Cho đến nay đã diễn ra 15 Hội nghị Cấp cao ASEAN.
2. Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM):
Theo Tuyên bố Bangkok năm 1967, AMM là hội nghị hàng năm của các Bộ trưởngNgoại giao ASEAN có trách nhiệm đề ra và phối hợp các hoạt động của ASEAN, cóthể họp không chính thức khi cần thiết.
3. Hội nghị Bộ trưởng kinh tế ASEAN (AEM):
AEM họp chính thức hàng năm và có thể họp không chính thức khi cần thiết. TrongAEM có Hội đồng AFTA (Khu vực mậu dịch tự do ASEAN), được thành lập theo quyếtđịnh của Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 4 năm 1992 tại Singapore để theo dõi, phốihợp và báo cáo việc thực hiện chương trình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung(CEPT) của AFTA.
4. Hội nghị Bộ trưởng các ngành:
Hội nghị Bộ trưởng của một ngành trong hợp tác kinh tế ASEAN sẽ được tổ chức khicần thiết để thảo luận sự hợp tác trong ngành cụ thể đó. Hiện có Hội nghị Bộtrưởng Năng lượng, Hội nghị Bộ trưởng Nông nghiệp, Lâm nghiệp. Các Hội nghị Bộtrưởng ngành có trách nhiệm báo cáo lên AEM.
5. Các Hội nghị Bộ trưởng khác:
Hội nghị Bộ trưởng của các lĩnh vực hợp tác ASEAN khác như y tế, môi trường, laođộng, phúc lợi xã hội, giáo dục, khoa học và công nghệ, thông tin, luật pháp cóthể được tiến hành khi cần thiết để điều hành các chương trình hợp tác trong cáclĩnh vực này.
6. Hội nghị liên Bộ trưởng (JMM):
JMM được tổ chức khi cần thiết để thúc đẩy sự hợp tác giữa các ngành và trao đổiý kiến về hoạt động của ASEAN. JMM bao gồm các Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởngKinh tế ASEAN.
7. Tổng Thư ký ASEAN:
Được những người đứng đầu chính phủ ASEAN bổ nhiệm theo khuyến nghị của Hội nghịAMM với nhiệm kỳ 3 năm và có thể gia hạn thêm, nhưng không quá một nhiệm kỳ nữa,Tổng Thư ký ASEAN có hàm Bộ trưởng với quyền hạn khởi xướng, khuyến nghị và phốihợp các hoạt động của ASEAN, nhằm giúp nâng cao hiệu quả các hoạt động và hợptác của ASEAN.
Tổng thư ký ASEAN được tham dự các cuộc họp các cấp của ASEAN,chủ tọa các cuộc họp của Ủy ban thường trực ASEAN (ASC) thay Chủ tịch ASC trừphiên họp đầu tiên và cuối cùng.
8. Ủy ban thường trực ASEAN (ASC):
ASC bao gồm Chủ tịch là Bộ trưởng Ngoại giao của nước đăng cai Hội nghị AMM sắptới, Tổng thư ký ASEAN và Tổng Giám đốc của các Ban thư ký ASEAN quốc gia. ASCthực hiện công việc của AMM trong thời gian giữa 2 kỳ họp và báo cáo trực tiếpcho AMM.
9. Cuộc họp các quan chức cao cấp (SOM):
SOM được chính thức coi là một bộ phận của cơ cấu trong ASEAN tại Hội nghị Cấpcao ASEAN lần thứ 3 tại Manila (Philippines) năm 1987. SOM chịu trách nhiệm vềhợp tác chính trị ASEAN, họp khi cần thiết và báo cáo trực tiếp cho AMM.
10. Cuộc họp các quan chức kinh tế cao cấp (SEOM):
SEOM cũng đã được thể chế hoá chính thức thành một bộ phận của cơ cấu ASEAN tạiHội nghị Cấp cao Manila năm 1987. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 4 (năm 1992), 5 uỷban kinh tế ASEAN đã bị giải tán và SEOM được giao nhiệm vụ theo dõi tất cả cáchoạt động trong hợp tác kinh tế ASEAN. SEOM họp thường kỳ và báo cáo trực tiếpcho AEM.
11. Cuộc họp các quan chức cao cấp khác:
Ngoài các cuộc họp trên, ASEAN còn có các cuộc họp các quan chức cao cấp về môitrường, ma tuý cũng như của các ủy ban chuyên ngành ASEAN như phát triển xã hội,khoa học và công nghệ, các vấn đề công chức, văn hóa và thông tin. Các cuộc họpnày báo cáo cho ASC và Hội nghị các Bộ trưởng liên quan.
12. Cuộc họp tư vấn chung (JCM):
Cơ chế họp JCM bao gồm Tổng thư ký ASEAN, SOM, SEOM và các Tổng giám đốc ASEAN.JCM được triệu tập khi cần thiết dưới sự chủ tọa của Tổng thư ký ASEAN để thúcđẩy sự phối hợp giữa các quan chức liên ngành. Tổng thư ký ASEAN sau đó thôngbáo kết quả trực tiếp cho AMM và AEM.
13. Các cuộc họp của ASEAN với các Bên đối thoại:
ASEAN có 11 Bên đối thoại: Australia, Canada, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, New Zealand,Mỹ, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ và UNDP. ASEAN cũng có quan hệ đối thoại theo từnglĩnh vực với Pakistan.
Trước khi có cuộc họp với các Bên đối thoại, các nước ASEAN tổ chức cuộc họp trùbị để phối hợp lập trường chung. Cuộc họp này do quan chức cao cấp của nước điềuphối chủ trì và báo cáo cho ASC.
14. Ban Thư ký ASEAN quốc gia:
Mỗi nước thành viên ASEAN đều có Ban thư ký quốc gia đặt trong bộ máy của BộNgoại giao để tổ chức, thực hiện và theo dõi các hoạt động liên quan đến ASEANcủa nước mình. Ban thư ký quốc gia do một Tổng Vụ trưởng phụ trách.
15. Ủy ban ASEAN ở các nước thứ ba:
Nhằm mục đích tăng cường trao đổi và thúc đẩy mối quan hệ giữa ASEAN với bên đốithoại đó và các tổ chức quốc tế, ASEAN thành lập các uỷ ban tại các nước đốithoại. Ủy ban này gồm những người đứng đầu các cơ quan ngoại giao của các nướcASEAN tại nước sở tại.
Hiện có 10 Ủy ban ASEAN tại: Born (CHLB Đức), Brussels(Bỉ), Canberra (Australia), Geneva (Thụy Sĩ), London (Anh), Ottawa (Canađa),Paris (Pháp), Seoul (Hàn Quốc), Washington (Mỹ) và Wellington (New Zealand). Chủ tịchcác ủy ban này báo cáo cho ASC và nhận chỉ thị từ ASC.
16. Ban Thư ký ASEAN:
Ban Thư ký ASEAN được thành lập theo Hiệp định ký tại Hội nghị Cấp cao lần thứhai ở Bali, Indonesia, năm 1976 để tăng cường phối hợp thực hiện các chính sách,chương trình và các hoạt động giữa các bộ phận khác nhau trong ASEAN, phục vụcác hội nghị của ASEAN.
B. Các nguyên tắc hoạt động chính của ASEAN:
1. Các nguyên tắc làm nền tảng cho quan hệ giữa các quốc gia thành viên và vớibên ngoài:
Trong quan hệ với nhau, các nước ASEAN luôn tuân theo các nguyên tắc chính đãđược nêu trong Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á là:
- Cùng tôn trọng độc lập, chủ quyền, bình đẳng, toàn vẹn lãnh thổ và bản sắc dântộc của tất cả các dân tộc;
- Quyền của mọi quốc gia được lãnh đạo hoạt động của dân tộc mình, không có sựcan thiệp, lật đổ hoặc cưỡng ép của bên ngoài;
- Không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau;
- Giải quyết bất đồng hoặc tranh chấp bằng biện pháp hoà bình, thân thiện;
- Không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực;
- Hợp tác với nhau một cách có hiệu quả;
2. Các nguyên tắc điều phối hoạt động của Hiệp hội:
- Nguyên tắc nhất trí, tức là một quyết định chỉ được coi là củaASEAN khi được tất cả các nước thành viên nhất trí thông qua.
- Nguyên tắc bình đẳng.
- Nguyên tắc 6-X, theo đó hai hay một số nước thành viên ASEAN có thể xúc tiếnthực hiện trước các dự án ASEAN nếu các nước còn lại chưa sẵn sàng tham gia,không cần phải đợi tất cả mới cùng thực hiện.
3. Các nguyên tắc khác:
Trong quan hệ giữa các nước ASEAN đang dần dần hình thành một số các nguyên tắc,tuy không thành văn, không chính thức song mọi người đều hiểu và tôn trọng ápdụng như: nguyên tắc có đi có lại, không đối đầu, thân thiện, không tuyên truyềntố cáo nhau qua báo chí, giữ gìn đoàn kết ASEAN và giữ bản sắc chung của Hiệphội./.
(TTXVN/Vietnam+)