Nhắc đến Bắc Giang (nay là tỉnh Bắc Ninh), nhiều người thường nghĩ tới vùng đất trung du yên bình với những mùa vải đỏ rực hay làn điệu quan họ mượt mà. Thế nhưng, nơi đây còn là mảnh đất ghi dấu nhiều chiến công oanh liệt trong lịch sử dân tộc.
Trong số những địa danh mang đậm dấu ấn lịch sử ấy, thành Xương Giang tọa lạc tại phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh, là cái tên đặc biệt hơn cả. Không chỉ là chứng nhân của những trận chiến quyết định vận mệnh đất nước ở thế kỷ 15, nơi đây còn trở thành điểm đến văn hóa-lịch sử hấp dẫn đối với du khách yêu thích khám phá quá khứ dân tộc.
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, khu di tích Chiến thắng Xương Giang vẫn mang dáng vẻ trầm mặc, nhắc nhớ về một thời kỳ chống ngoại xâm đầy khí phách của cha ông.
Dấu tích thành cổ hơn 600 năm tuổi
Thành Xương Giang được quân Minh xây dựng vào năm 1407, sau khi đánh bại nhà Hồ và đặt ách đô hộ lên nước ta. Đây là một trong những căn cứ quân sự quan trọng của giặc Minh ở vùng Đông Bắc nhằm kiểm soát tuyến đường chiến lược và đàn áp các cuộc nổi dậy của người Việt.
Theo sử sách và kết quả khảo cổ học, thành được đắp hoàn toàn bằng đất, có hình chữ nhật với chiều dài khoảng 600m theo hướng Đông-Tây và rộng khoảng 450m theo hướng Bắc-Nam, tổng diện tích lên tới 27ha. Bao quanh thành là hệ thống hào nước rộng và tường đất cao kiên cố, bốn góc có pháo đài phòng thủ.
Bên trong thành được phân chia thành nhiều khu vực khác nhau như doanh trại, kho lương, kho vũ khí và nơi ở của quan quân nhà Minh. Dù trải qua hàng trăm năm cùng nhiều biến động lịch sử, dấu tích của tòa thành cổ vẫn phần nào được lưu giữ đến ngày nay.
Năm 2008, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật và phát hiện nhiều nền móng kiến trúc, gạch ngói, vật liệu xây dựng cùng các dấu tích sinh hoạt của quân Minh. Những phát hiện này góp phần giúp giới nghiên cứu phục dựng diện mạo thành Xương Giang xưa và khẳng định giá trị lịch sử đặc biệt của di tích.
Chiến thắng Xương Giang và bước ngoặt lịch sử dân tộc
Nếu Chi Lăng là nơi chặn bước tiến của viện binh nhà Minh thì Xương Giang chính là trận đánh quyết định khiến quân xâm lược hoàn toàn thất bại.
Năm 1427, sau nhiều năm khởi nghĩa Lam Sơn phát triển mạnh, nghĩa quân của Lê Lợi tiến ra Bắc, bao vây thành Đông Quan và liên tiếp giành thắng lợi lớn. Để cứu nguy cho quân Minh đang bị cô lập, triều đình nhà Minh điều hơn 10 vạn quân sang tiếp viện do Liễu Thăng chỉ huy.
Tuy nhiên, đạo quân này đã liên tiếp thất bại tại Chi Lăng và bị quân ta dồn ép về phía thành Xương Giang. Tại đây, nghĩa quân Lam Sơn dưới sự chỉ huy của các tướng tài như Trần Nguyên Hãn đã mở cuộc tấn công quyết liệt, tiêu diệt hoàn toàn viện binh nhà Minh.
Chiến thắng Xương Giang không chỉ đập tan âm mưu tái chiếm Đại Việt mà còn buộc nhà Minh phải chấp nhận rút quân về nước, chấm dứt 20 năm đô hộ tàn bạo. Đây được xem là trận quyết chiến chiến lược mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, mở ra thời kỳ độc lập lâu dài dưới triều Hậu Lê.
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, chiến thắng Chi Lăng-Xương Giang luôn được nhắc đến như biểu tượng của tinh thần đoàn kết, ý chí quật cường và khát vọng độc lập của người Việt.
Di tích lịch sử mang tầm vóc quốc gia
Nhận thấy giá trị to lớn về lịch sử và văn hóa, năm 2009 thành Xương Giang được công nhận là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia. Đến năm 2019, Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Địa điểm Chiến thắng Xương Giang là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn dấu tích thành cổ, tỉnh Bắc Giang còn đầu tư xây dựng và tôn tạo khu di tích với quy mô lớn. Công trình đền Xương Giang được xây dựng trong nhiều năm trên diện tích khoảng 10ha với tổng kinh phí hơn 230 tỷ đồng.
Đây không chỉ là một công trình văn hóa mang ý nghĩa lịch sử mà còn là nơi tri ân các bậc tiền nhân, nhắc nhở thế hệ hôm nay về truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc.
Năm 2020, khu di tích Chiến thắng Xương Giang tiếp tục được công nhận là điểm du lịch của tỉnh Bắc Giang, mở ra hướng phát triển du lịch văn hóa-lịch sử đầy tiềm năng cho địa phương.
Kiến trúc cổ kính giữa lòng thành phố hiện đại
Một trong những điều khiến du khách ấn tượng khi ghé thăm thành Xương Giang chính là không gian vừa cổ kính vừa trang nghiêm giữa lòng đô thị hiện đại.
Dù phần lớn kiến trúc thành cổ không còn nguyên vẹn, những dấu tích còn lại vẫn cho thấy quy mô đồ sộ của công trình quân sự này trong quá khứ. Các đoạn tường đất, hào nước và nền móng xưa tạo nên cảm giác trầm mặc, gợi nhớ về một thời kỳ lịch sử đầy biến động.
Trong khu di tích hiện nay nổi bật là đền Xương Giang được phục dựng khang trang nhưng vẫn mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống Bắc Bộ. Không gian đền rộng rãi với cổng nghi môn uy nghi, mái ngói cong, sân lát gạch cùng hệ thống tượng, hoành phi, câu đối được chạm khắc tinh xảo.
Đặc biệt, nghi môn của khu di tích gây ấn tượng với bốn cột đá lớn và bức bình phong phía sau mang ý nghĩa trấn giữ, xua đuổi tà khí theo quan niệm dân gian.
Ngoài ra, khu vực giếng Phủ cũng là điểm tham quan đáng chú ý. Đây từng là nơi ở của quan lại nhà Minh với nhiều dấu tích kiến trúc cổ như gạch hoa văn, mái ngói lớn và nền móng kiên cố.
Sự kết hợp giữa không gian lịch sử và cảnh quan xanh mát khiến thành Xương Giang trở thành điểm đến vừa giàu giá trị văn hóa vừa thích hợp để tham quan, tìm hiểu lịch sử.
Những năm gần đây, thành Xương Giang còn trở thành địa điểm chụp ảnh được nhiều bạn trẻ yêu thích, đặc biệt là các bộ ảnh mang phong cách Việt phục. Không gian cổ kính của đền đài, tường thành, sân gạch và những hàng cây xanh tạo nên phông nền đậm chất hoài niệm. Nhiều du khách lựa chọn mặc áo tấc, áo nhật bình hay cổ phục truyền thống để ghi lại những khoảnh khắc mang đậm dấu ấn văn hóa Việt.
Lễ hội Xương Giang - âm vang hào khí đầu Xuân
Hàng năm, vào ngày 6 và 7 tháng Giêng âm lịch, lễ hội Xương Giang lại được tổ chức để tưởng nhớ chiến thắng lịch sử của nghĩa quân Lam Sơn. Đây là một trong những lễ hội lớn và giàu ý nghĩa nhất ở Bắc Giang, thu hút đông đảo người dân và du khách từ nhiều nơi về tham dự.
Ngay từ đêm trước ngày khai hội, không khí đã trở nên náo nhiệt với các hoạt động dựng trại, đốt lửa, chuẩn bị cờ hội và đội hình rước lễ. Sáng mùng 6, từng đoàn người trong trang phục truyền thống mang theo cờ, trống, kiệu lễ nối dài tiến về khu di tích, tạo nên khung cảnh vừa linh thiêng vừa rộn ràng sắc xuân.
Phần lễ được tổ chức trang trọng nhằm tưởng nhớ công lao của Lê Lợi cùng các nghĩa sỹ Lam Sơn đã hy sinh vì nền độc lập dân tộc. Trong khi đó, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa dân gian, biểu diễn nghệ thuật và trò chơi truyền thống.
Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, lễ hội Xương Giang còn là dịp để cộng đồng cùng nhau ôn lại lịch sử, bồi đắp lòng tự hào dân tộc và gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống./.