Sáng 24/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc với tỷ lệ tán thành cao đạt 93,40%.
Luật Kiến trúc được hoàn thiện theo hướng đổi mới mạnh phương thức quản lý, đẩy mạnh phân cấp, cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng dữ liệu trong quản lý hành nghề.
Những thay đổi này tập trung vào việc tăng tính chủ động của chính quyền cơ sở, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và xây dựng nền tảng dữ liệu phục vụ quản lý hiệu quả hơn. Luật Kiến trúc có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Phân cấp gắn với trách nhiệm và kiểm soát chuyên môn
Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, việc phân cấp phân quyền và cơ chế kiểm soát chuyên môn đã được pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương quy định. Khi thực hiện phân cấp, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh sẽ quy định cụ thể yêu cầu cơ chế để đảm bảo chất lượng chuyên môn phù hợp với từng địa phương.
Về vấn đề quy định thời gian thẩm định quy hoạch phù hợp với từng cấp độ của đồ án, đảm bảo chất lượng thẩm định, Luật giữ nguyên quy định về thời hạn tối đa là 20 ngày. Việc rút ngắn thời gian nhằm cải cách thủ tục hành chính, không làm thay đổi yêu cầu về nội dung, chất lượng thẩm định và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan
Một trong những điểm nổi bật của Luật Kiến trúc sửa đổi là đẩy mạnh phân cấp trong quản lý kiến trúc, trong đó tăng vai trò của chính quyền cấp xã trong lập, ban hành quy chế quản lý kiến trúc.
Do đó, việc phân cấp tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động hơn trong quản lý không gian kiến trúc, cảnh quan và những vấn đề gắn trực tiếp với đặc điểm của từng địa bàn. Đây là cấp chính quyền gần với thực tiễn, có khả năng nắm bắt cụ thể nhu cầu phát triển, đặc điểm không gian và những vấn đề phát sinh trong quá trình quản lý.
Tuy nhiên, phân cấp không đồng nghĩa với phân tán hoặc buông lỏng quản lý. Theo định hướng của luật, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh giữ vai trò quy định yêu cầu và cơ chế bảo đảm chất lượng chuyên môn phù hợp với từng địa phương. Cách tiếp cận này nhằm tạo sự cân bằng giữa quyền chủ động của cấp cơ sở và yêu cầu thống nhất về chuyên môn.
Điểm đáng chú ý là trách nhiệm quản lý được đưa xuống gần hơn với địa bàn, trong khi yêu cầu về chất lượng chuyên môn vẫn được đặt trong một cơ chế kiểm soát chung. Điều này giúp hạn chế tình trạng phân cấp nhưng thiếu điều kiện bảo đảm năng lực thực hiện.
Về lâu dài, việc phân cấp mạnh hơn có thể góp phần rút ngắn quá trình xử lý công việc, tăng tính chủ động của chính quyền cơ sở và nâng cao hiệu quả quản lý kiến trúc. Đồng thời, cơ chế kiểm soát chuyên môn cũng là yếu tố cần thiết để bảo đảm việc quản lý ở các địa phương không bị phân mảnh, thiếu thống nhất.
Chuyển mạnh sang hậu kiểm, giảm gánh nặng thủ tục hành nghề
Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh thông tin, đối với công tác quản lý hành nghề, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải gắn với cơ chế kiểm soát, đồng thời đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu đã được tiếp thu khi hoàn thiện luật.
Theo đó, Luật Kiến trúc đã được rà soát, chỉnh lý, hoàn thiện theo hướng tăng cường hậu kiểm, phát triển nghề nghiệp liên tục, xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu hành nghề, bảo đảm cải cách thủ tục hành chính đi đôi với hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước.
Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là một trong những thay đổi quan trọng nhất về phương thức quản lý hành nghề kiến trúc. Thay vì đặt trọng tâm vào việc kiểm soát trước khi hoạt động hành nghề diễn ra, phương thức hậu kiểm tập trung vào việc theo dõi, kiểm tra và đánh giá quá trình thực hiện. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, tạo điều kiện để hoạt động hành nghề được thực hiện thuận lợi và linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, giảm tiền kiểm không có nghĩa là giảm trách nhiệm. Khi cơ chế quản lý chuyển sang hậu kiểm, trách nhiệm tuân thủ của người hành nghề và tổ chức hành nghề được nâng lên, đồng thời cơ quan quản lý phải có khả năng kiểm tra, phát hiện và xử lý những trường hợp không bảo đảm yêu cầu.
Luật Kiến trúc cũng đồng thời đặt ra định hướng phát triển nghề nghiệp liên tục, qua đó không chỉ kiểm soát điều kiện hành nghề tại một thời điểm mà chú trọng duy trì năng lực chuyên môn trong suốt quá trình hoạt động. Đây là yếu tố quan trọng đối với một lĩnh vực có yêu cầu chuyên môn cao và luôn chịu tác động của sự phát triển về công nghệ, vật liệu, kỹ thuật và yêu cầu thực tiễn.
Cùng đó, việc quy định thời hạn thẩm định quy hoạch tối đa 20 ngày thể hiện rõ hơn yêu cầu cải cách thủ tục. Việc rút ngắn thời gian xử lý nhằm giảm thời gian chờ đợi, nhưng không làm thay đổi yêu cầu về nội dung, chất lượng thẩm định và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.
Từ đó, tinh thần chung của luật là đơn giản hóa và rút ngắn quy trình nhưng không đơn giản hóa trách nhiệm chuyên môn. Cơ quan quản lý cần xử lý công việc nhanh hơn, còn chủ thể hành nghề phải chủ động bảo đảm việc tuân thủ trong quá trình hoạt động.
Xây dựng cơ sở dữ liệu, tạo nền tảng cho chuyển đổi số
Hậu kiểm muốn thực hiện hiệu quả cần dựa trên thông tin đầy đủ, chính xác và có khả năng cập nhật thường xuyên. Vì vậy, xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu hành nghề là một nội dung quan trọng trong định hướng đổi mới quản lý kiến trúc được cụ thể hóa trong luật lần này.
Cơ sở dữ liệu giúp hình thành nguồn thông tin tập trung phục vụ công tác quản lý, theo dõi và kiểm tra hoạt động hành nghề. Thay vì phụ thuộc nhiều vào hồ sơ và các thủ tục hành chính riêng lẻ, cơ quan quản lý có thể sử dụng dữ liệu để nắm bắt tình hình, xác định đối tượng cần kiểm tra và thực hiện hậu kiểm hiệu quả hơn.
Đây cũng là điểm kết nối trực tiếp giữa hậu kiểm và chuyển đổi số. Khi dữ liệu hành nghề được xây dựng và vận hành, việc chuyển sang hậu kiểm sẽ có cơ sở thông tin để thực hiện, đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc vào các thủ tục tiền kiểm.
Đối với người hành nghề, cơ sở dữ liệu được vận hành hiệu quả có thể góp phần giảm việc cung cấp lại thông tin, hạn chế giấy tờ và tạo thuận lợi hơn khi thực hiện các thủ tục liên quan. Đối với cơ quan quản lý, dữ liệu giúp tăng khả năng theo dõi và kiểm soát, qua đó nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.
Nhìn tổng thể, 3 định hướng phân cấp, hậu kiểm và chuyển đổi số không tồn tại độc lập mà bổ trợ cho nhau. Phân cấp giúp tăng quyền chủ động ở cơ sở; hậu kiểm giảm sự can thiệp hành chính trước khi hành nghề nhưng tăng trách nhiệm trong quá trình hoạt động; còn cơ sở dữ liệu tạo công cụ để cơ quan quản lý thực hiện hậu kiểm.
Luật Kiến trúc hướng tới một phương thức quản lý chủ động hơn, linh hoạt hơn và dựa nhiều hơn vào dữ liệu, đồng thời giảm những thủ tục không cần thiết mà vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng chuyên môn và trách nhiệm quản lý./.
Dự thảo Luật Kiến trúc: Bổ sung quy định nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc
Dự thảo Luật Kiến trúc có nội dung đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương; bổ sung các tiêu chí nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy chuyển đổi số.
