Với đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nói chung, người J’rai ở tỉnh Gia Lainói riêng, thuyền độc mộc không chỉ là phương tiện truyền thống để đưa bà conqua sông lên nương làm rẫy, mà nó còn gắn với những chiến công oanh liệt trêndòng Pô Kô trong thời kỳ kháng chiến.
Nhưng nay, bến sông đã vắng bóng những con thuyền và trong mỗi người con J’rainơi đây, thuyền độc mộc chỉ còn là hoài niệm. Những người biết đẽo thuyền đã dầnmất đi theo thời gian, trong khi lớp con cháu lại không muốn gắn bó với nghềnày. Thêm vào đó, những cây gỗ có đường kính đủ lớn trong rừng để có thể dùngđẽo một chiếc thuyền độc mộc cũng đã dần hết.
Làng Nú, xã Ia Khai, huyện Ia Grai là địa danh lịch sử gắn liền với tên tuổi anhhùng A Sanh, người đã sử dụng thuyền độc mộc để chở hàng nghìn lượt đò đưa bộđội qua sông Pô Kô trong các thời kỳ kháng chiến. Đó là niềm tự hào của khôngchỉ người J’rai mà của cả đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
Tuy nhiên, trên quê hương anh hùng A Sanh bây giờ, những chiếc thuyền độc mộcđang có nguy cơ mai một. Làng Nú hiện giờ chỉ còn 3 già làng là già Pêng, giàDuit và già HMơnh biết đẽo thuyền độc mộc. Và trong số họ, chỉ có già Pêng cóthể tiếp tục với nghề truyền thống này, còn già Duit và già HMơnh đã cao tuổi,sức yếu, tay chân không còn đủ nhanh nhẹn để có thể tạo ra được những sản phẩmcho riêng mình.
Già Pêng, 76 tuổi, kể rằng từ khi còn rất nhỏ, ông đã được theo cha mẹ và nhữngngười trong làng vào rừng tìm gỗ để đẽo thuyền độc mộc. Đến năm 30 tuổi, ông đãtự mình đẽo được chiếc thuyền đầu tiên và cho đến nay ông đã cho ra đời khoảng50 chiếc. Mỗi con thuyền đối với già Pêng là cả một công trình nhiều tâm huyết,gửi gắm bằng cả sức sống, tình yêu với đại ngàn bao la, với dòng sông Pô Kô hiềnhòa.
Cũng theo lời già Pêng, để làm được một con thuyền độc mộc phải cần đến 5-6thanh niên có sức khỏe để gùi gạo, muối vượt qua những con suối, những quả núiđể đến được những cánh rừng nguyên sinh tìm đúng cây gỗ sao, loại gỗ vừa nhẹ,lại bền. Cây gỗ sao được chọn làm thuyền phải lớn hơn hai người ôm, thân thẳngkhông nhiều nhánh.
Khi đi kiếm gỗ trong rừng, ngoài việc chú ý xác định hướng đi, nghệ nhân cònphải lắng tai nghe tiếng hót của chim Pơ Lang. Nếu loài chim này hót phía trướcnghĩa là chúng đang dẫn đường và đó là điềm lành mách bảo việc làm thuyền sẽthuận lợi. Nếu loài chim này hót phía sau thì dù công việc có thuận lợi đến mấycũng phải quay về vì thần rừng không đồng ý, nếu cố gắng sẽ rước tai họa vàothân, thuyền khó hoàn thành dễ bị vỡ hoặc bị thủng.
Khi đã chọn được cây gỗ ưng ý, nghệ nhân phải dùng rìu để hạ cây rồi chặt tỉanhững cành, nhánh của cây cho thật gọn gàng, sau đó dùng những cành, nhánh ấy đểnấu cơm cúng Yàng. Lễ vật cúng là một con gà và một ghè rượu. Cúng xong, việcđẽo thuyền mới được tiến hành. Nghệ nhân bắt đầu dùng cuốc chim để khoét lòngthuyền, rìu bào làm nhẵn mặt bên trong và bên ngoài chiếc thuyền.
Ngoài sự khéo léo, tỉ mỉ, các nghệ nhân phải có con mắt tinh tường, đầu óc phánđoán tốt để đẽo hai mạn thuyền thật cân đối. Khi đã hạ thuyền xuống nước thìnghệ nhân không được phép sửa chữa bất cứ một chi tiết nào. Vì vậy để thử thuyềntrước khi hạ thủy, nghệ nhân làm thuyền phải lật úp thuyền xuống và đặt quảtrứng gà theo chiều đứng vào chính giữa lưng thuyền. Nếu quả trứng không đổ thìchiếc thuyền này khi xuống nước sẽ không bị nghiêng lệch và đảm bảo tốt mọi yêucầu về chất lượng./.
Nhưng nay, bến sông đã vắng bóng những con thuyền và trong mỗi người con J’rainơi đây, thuyền độc mộc chỉ còn là hoài niệm. Những người biết đẽo thuyền đã dầnmất đi theo thời gian, trong khi lớp con cháu lại không muốn gắn bó với nghềnày. Thêm vào đó, những cây gỗ có đường kính đủ lớn trong rừng để có thể dùngđẽo một chiếc thuyền độc mộc cũng đã dần hết.
Làng Nú, xã Ia Khai, huyện Ia Grai là địa danh lịch sử gắn liền với tên tuổi anhhùng A Sanh, người đã sử dụng thuyền độc mộc để chở hàng nghìn lượt đò đưa bộđội qua sông Pô Kô trong các thời kỳ kháng chiến. Đó là niềm tự hào của khôngchỉ người J’rai mà của cả đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
Tuy nhiên, trên quê hương anh hùng A Sanh bây giờ, những chiếc thuyền độc mộcđang có nguy cơ mai một. Làng Nú hiện giờ chỉ còn 3 già làng là già Pêng, giàDuit và già HMơnh biết đẽo thuyền độc mộc. Và trong số họ, chỉ có già Pêng cóthể tiếp tục với nghề truyền thống này, còn già Duit và già HMơnh đã cao tuổi,sức yếu, tay chân không còn đủ nhanh nhẹn để có thể tạo ra được những sản phẩmcho riêng mình.
Già Pêng, 76 tuổi, kể rằng từ khi còn rất nhỏ, ông đã được theo cha mẹ và nhữngngười trong làng vào rừng tìm gỗ để đẽo thuyền độc mộc. Đến năm 30 tuổi, ông đãtự mình đẽo được chiếc thuyền đầu tiên và cho đến nay ông đã cho ra đời khoảng50 chiếc. Mỗi con thuyền đối với già Pêng là cả một công trình nhiều tâm huyết,gửi gắm bằng cả sức sống, tình yêu với đại ngàn bao la, với dòng sông Pô Kô hiềnhòa.
Cũng theo lời già Pêng, để làm được một con thuyền độc mộc phải cần đến 5-6thanh niên có sức khỏe để gùi gạo, muối vượt qua những con suối, những quả núiđể đến được những cánh rừng nguyên sinh tìm đúng cây gỗ sao, loại gỗ vừa nhẹ,lại bền. Cây gỗ sao được chọn làm thuyền phải lớn hơn hai người ôm, thân thẳngkhông nhiều nhánh.
Khi đi kiếm gỗ trong rừng, ngoài việc chú ý xác định hướng đi, nghệ nhân cònphải lắng tai nghe tiếng hót của chim Pơ Lang. Nếu loài chim này hót phía trướcnghĩa là chúng đang dẫn đường và đó là điềm lành mách bảo việc làm thuyền sẽthuận lợi. Nếu loài chim này hót phía sau thì dù công việc có thuận lợi đến mấycũng phải quay về vì thần rừng không đồng ý, nếu cố gắng sẽ rước tai họa vàothân, thuyền khó hoàn thành dễ bị vỡ hoặc bị thủng.
Khi đã chọn được cây gỗ ưng ý, nghệ nhân phải dùng rìu để hạ cây rồi chặt tỉanhững cành, nhánh của cây cho thật gọn gàng, sau đó dùng những cành, nhánh ấy đểnấu cơm cúng Yàng. Lễ vật cúng là một con gà và một ghè rượu. Cúng xong, việcđẽo thuyền mới được tiến hành. Nghệ nhân bắt đầu dùng cuốc chim để khoét lòngthuyền, rìu bào làm nhẵn mặt bên trong và bên ngoài chiếc thuyền.
Ngoài sự khéo léo, tỉ mỉ, các nghệ nhân phải có con mắt tinh tường, đầu óc phánđoán tốt để đẽo hai mạn thuyền thật cân đối. Khi đã hạ thuyền xuống nước thìnghệ nhân không được phép sửa chữa bất cứ một chi tiết nào. Vì vậy để thử thuyềntrước khi hạ thủy, nghệ nhân làm thuyền phải lật úp thuyền xuống và đặt quảtrứng gà theo chiều đứng vào chính giữa lưng thuyền. Nếu quả trứng không đổ thìchiếc thuyền này khi xuống nước sẽ không bị nghiêng lệch và đảm bảo tốt mọi yêucầu về chất lượng./.
Nguyễn Hoài Nam (TTXVN)
