Trong hai ngày 25-26/8, tại Hà Nội, Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam tổ chức tập huấn chia sẻ kết quả Dự án “Hỗ trợ tài chính dựa vào dự báo cho nắng nóng.” Hoạt động nhằm đánh giá quá trình triển khai, chia sẻ kết quả ban đầu, nhận diện khó khăn trong vận hành quy trình hành động sớm và đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng thời tiết cực đoan, đặc biệt là nắng nóng tại các đô thị lớn, việc chuyển từ ứng phó sau thiên tai sang chủ động phòng ngừa, hành động sớm dựa trên dự báo khoa học là hướng đi tất yếu. Dự án không chỉ hỗ trợ trước mắt nhóm dễ bị tổn thương mà còn góp phần xây dựng mô hình quản lý rủi ro thiên tai để nhân rộng trong tương lai.
Thiết lập nền tảng hành động sớm
Dự án triển khai từ tháng 2/2022 đến 31/3/2026 (gia hạn đến 31/8/2026) do Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam thực hiện, với sự tài trợ của Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC).
Dự án thực hiện tại Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng - những đô thị lớn, mật độ dân cư cao và nhiều lao động ngoài trời. Nhóm hưởng lợi chính là công nhân xây dựng, lao động vệ sinh, người bán hàng rong, lái xe ôm, lao động phi chính thức và các nhóm dễ bị tổn thương khác. Tổng ngân sách dự án là hơn 5,138 tỷ đồng (chuẩn bị: 2,531 tỷ; hành động sớm: 2,607 tỷ). Giai đoạn 2022-2026, dự án thu hút 4.136 lượt người tham gia (2.119 nữ, chiếm 51%).
Mục tiêu cốt lõi là thiết lập khung hành động sớm dựa trên ngưỡng kích hoạt thời tiết khoa học. Thay vì chờ nắng nóng gây hậu quả mới hỗ trợ, mô hình dùng thông tin khí tượng thủy văn để ra quyết định sớm, phân bổ nguồn lực và bảo vệ cộng đồng trước khi rủi ro đạt đỉnh.
Thông qua dự án, Hội Chữ thập đỏ các cấp được nâng cao năng lực theo dõi, phân tích dự báo và tổ chức hành động sớm. Các địa phương cũng được hỗ trợ xây dựng, duy trì điểm trú tránh nắng cộng đồng nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe người dân.
Quá trình triển khai, Hội Chữ thập đỏ 3 thành phố đã phối hợp với 29 phường khảo sát, thống nhất các điểm trú tránh nắng cố định và di động dựa trên vị trí, cơ sở vật chất, mức độ tập trung lao động và nhu cầu người dân. Các bên đã ký thỏa thuận hợp tác, thống nhất trách nhiệm bố trí mặt bằng, quản lý trang thiết bị, huy động nhân lực và vận hành khi kích hoạt. Phương án bố trí điểm di động cũng được xác định trước nhằm bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời.
Việc 29 phường có sẵn địa điểm và phương án vận hành là kết quả quan trọng, giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, giảm độ trễ và tăng khả năng hỗ trợ kịp thời khi cảnh báo nắng nóng đạt ngưỡng.
Tuy nhiên, gần 5 năm qua, dự án chưa kích hoạt hành động sớm do các ngưỡng nắng nóng đo từ Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển chưa đạt điều kiện quy định. Cụ thể, ngưỡng xác định theo phân vị 97 tại Hà Nội, Hải Phòng tương đương chỉ số nhiệt 48,16 độ C và 52,08 độ C; tại Đà Nẵng (phân vị 99) là 47,13 độ C. Các giá trị quan trắc vừa qua chưa đạt đồng thời điều kiện về ngưỡng và thời gian.
Dù chưa kích hoạt chính thức, dự án vẫn tạo nhiều kết quả nền tảng là xây dựng hệ thống theo dõi, củng cố mạng lưới tình nguyện viên, hình thành cơ chế phối hợp, chuẩn bị trang thiết bị, địa điểm và nâng cao năng lực cán bộ Hội.
Đáng chú ý, tháng 6/2020, dự án từng thí điểm hai điểm tránh nắng cố định tại quận Bắc Từ Liêm và Hoàng Mai (Hà Nội). Hoạt động phục vụ 2.400 lượt người (khoảng 400 lượt/điểm/ngày) bằng kinh phí dự trữ và sự hỗ trợ của tình nguyện viên. Người dân được nghỉ ngơi, uống nước, sơ cấp cứu, làm mát và theo dõi sức khỏe. Tình nguyện viên cũng tuyên truyền kiến thức bảo vệ sức khỏe, khuyến cáo hạn chế di chuyển giờ cao điểm, bổ sung nước, nhận biết dấu hiệu say nắng và hỗ trợ chuyển viện khi cần. Hoạt động được chính quyền và người dân đánh giá rất cao.
Ông Vũ Ngọc Kiên, cán bộ dự án đề xuất Trung ương Hội tiếp tục rà soát ngưỡng kích hoạt, ngân sách, hệ thống điểm trú nắng; làm việc với đơn vị cung cấp dự báo để bảo đảm tiến độ; tăng cường điều phối, hỗ trợ kỹ thuật. Hội Chữ thập đỏ 3 thành phố cần rà soát nhu cầu, nguồn lực; chủ động lồng ghép nguồn lực địa phương; kiện toàn tình nguyện viên và bảo quản trang thiết bị luôn sẵn sàng.
Hoàn thiện quy trình, hướng tới nhân rộng mô hình
Ông Nguyễn Sỹ Trường, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cho biết Nghị quyết Đại hội XII Hội Chữ thập đỏ Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031 đã xác định chương trình trọng điểm “Xây dựng cộng đồng an toàn, sẵn sàng trước thiên tai, thảm họa.” Đây là định hướng quan trọng, đòi hỏi hệ thống Hội phải có những giải pháp và chương trình hành động cụ thể.
Theo ông Nguyễn Sỹ Trường, một trong những nhiệm vụ trọng tâm được giao cho Hội là chủ động phòng ngừa, hành động sớm và hành động dựa vào dự báo. Điều này khẳng định vai trò của cách tiếp cận chủ động trong phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả do thiên tai, thảm họa gây ra.
Để hành động sớm dựa vào dự báo phát huy hiệu quả, ông đề nghị các đơn vị tiếp tục rà soát, chuẩn hóa ngưỡng kích hoạt và tăng cường giám sát dự báo. Trung ương Hội cần phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển để điều chỉnh ngưỡng kích hoạt phù hợp hơn với thực tế nắng nóng ngày càng khắc nghiệt. Ngưỡng kích hoạt phải bảo đảm cơ sở khoa học, đồng thời khả thi trong tổ chức thực hiện tại địa phương.
Bên cạnh đó, Nguyễn Sỹ Trường cho rằng cần tối ưu hóa quy trình vận hành và cơ chế phối hợp; tháo gỡ những vướng mắc liên quan đến thủ tục phê duyệt, thời gian chuyển kinh phí; xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa Hội Chữ thập đỏ, Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự, cơ quan phòng chống thiên tai và chính quyền địa phương. Mục tiêu là bảo đảm nguồn lực đến với cộng đồng nhanh nhất trước khi rủi ro xảy ra.
"Các gói hỗ trợ cũng cần được rà soát theo hướng thiết thực, đa dạng và phù hợp hơn với từng nhóm đối tượng. Việc triển khai cần tiếp tục lồng ghép bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, hòa nhập xã hội và phát huy vai trò của lực lượng tình nguyện viên Chữ thập đỏ tại cơ sở," ông Nguyễn Sỹ Trường nhấn mạnh.
Từ góc độ đối tác quốc tế, bà Rommanee Kleotanong, Cán bộ cấp cao về ứng phó thảm họa của Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế khẳng định IFRC sẽ tiếp tục đồng hành cùng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam trong nâng cao năng lực chuẩn bị và hành động sớm nhằm bảo vệ người dân trước các tình huống khẩn cấp.
Theo bà Rommanee Kleotanong, việc quy trình hành động sớm đối với nắng nóng cực đoan chưa được kích hoạt trong 5 năm qua không phải là hạn chế, mà là cơ hội để các bên nhìn lại, rút kinh nghiệm và hoàn thiện mô hình. Một quy trình chỉ thực sự có ý nghĩa khi bảo đảm thông tin thông suốt, quyết định kịp thời, nguồn lực sẵn sàng và người dân được hỗ trợ trước khi thiệt hại nghiêm trọng xảy ra.
Kinh nghiệm từ Dự án “Hỗ trợ tài chính dựa vào dự báo cho nắng nóng” không chỉ có ý nghĩa với Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng mà còn có thể trở thành cơ sở để mở rộng mô hình đối với bão, lũ, rét đậm, rét hại, hạn hán và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác./.