Nằm cách trung tâm Thủ đô khoảng 35 km về phía Nam, xã Quảng Phú Cầu huyện Ứng Hòa, Hà Nội cũ nay là xã Ứng Thiên từ lâu đã nức tiếng với nghề làm tăm hương truyền thống hơn một thế kỷ.
Trước những chuyển mình của thời cuộc, vùng đất ngoại thành này không chỉ bền bỉ giữ vững mạch nguồn sản xuất của cha ông mà còn khéo léo biến những sân phơi tăm hương rực rỡ thành không gian trải nghiệm văn hóa độc đáo, đưa hình ảnh làng nghề Việt Nam vươn xa trên bản đồ du lịch thế giới.
Sức sống bền bỉ từ những bó tăm tre truyền thống
Nghề làm tăm hương tại Quảng Phú Cầu đã trải qua hơn một trăm năm thăng trầm. Nó không đơn thuần là kế sinh nhai mà đã trở thành sợi dây tâm linh kết nối quá khứ với hiện tại trong đời sống văn hóa của người Việt. Bước chân vào bất kỳ ngõ nhỏ nào của Quảng Phú Cầu, người ta cũng dễ dàng bắt gặp âm thanh tiếng máy chẻ vầu lách cách, tiếng chổi quét sân sột soạt và thoang thoảng trong gió mùi thơm dịu nhẹ của thảo mộc. Sự nhộn nhịp ấy là sự hiện hữu của một làng nghề đang sống thực thụ bằng chính đôi bàn tay và khối óc của nhiều hộ dân, bất chấp sự cạnh tranh gay gắt của các sản phẩm công nghiệp hiện đại.
Theo chia sẻ của các nhà làm hương trong làng, để làm ra một nén hương đạt chuẩn, người thợ Quảng Phú Cầu phải trải qua quy trình sản xuất vô cùng tỉ mỉ, đòi hỏi sự am hiểu tường tận về nguyên liệu cũng như kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ.
Nguyên liệu chính để làm chân hương là cây vầu hoặc cây nứa được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các vùng rừng núi Thanh Hóa, Nghệ An hay Tuyên Quang. Cây phải đủ độ già để khi chẻ ra, tăm hương có độ dẻo dai, thẳng tắp và bắt lửa đều mà không bị tắt giữa chừng. Sau khi vầu được pha thành từng gióng, cạo vỏ, chẻ nhỏ và vót tròn, người thợ tiến hành công đoạn nhuộm chân hương bằng phẩm màu hồng cánh sen hoặc đỏ tươi – gam màu tượng trưng cho sự may mắn, sum vầy trong văn hóa phương Đông.
Những bó tăm hương sau khi nhúng màu được đem phơi dưới nắng tự nhiên cho thật khô ráo để tránh ẩm mốc, rồi mới chuyển sang khâu se hương cùng bột thảo mộc pha trộn từ trầm, quế, hồi, rễ hương bài, vỏ bưởi theo bí quyết gia truyền riêng của từng gia đình.
Trong bối cảnh hiện nay, bài toán duy trì làng nghề truyền thống đòi hỏi người dân Quảng Phú Cầu phải biết cân bằng giữa giá trị thủ công tinh túy và tư duy sản xuất hiện đại. Thay vì chỉ dựa vào sức người như trước kia, nhiều hộ sản xuất và hợp tác xã trong làng đã mạnh dạn đầu tư máy móc hỗ trợ các khâu nặng nhọc như máy chẻ vầu tự động, máy vót tăm tròn siêu tốc hay hệ thống lò sấy hiện đại để chủ động tiến độ ngay cả trong những ngày mưa phùn gió bấc.
Tuy nhiên, những công đoạn quyết định "hồn cốt" của sản phẩm như pha trộn thảo mộc, nhuộm màu chân hương và xòe bó phơi nắng vẫn được giữ nguyên phương pháp thủ công để bảo toàn chất lượng cao nhất. Song song với việc nâng cao năng suất, chính quyền địa phương và các cơ sở sản xuất cũng đặc biệt chú trọng đến việc thu gom bụi tre, xử lý nước thải nhuộm màu và sử dụng nguyên liệu thảo mộc tự nhiên an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng.
Sự chuyển mình bài bản trong tư duy làm nghề đã giúp thương hiệu hương Quảng Phú Cầu đứng vững tại thị trường nội địa và vươn tầm xuất khẩu sang các thị trường lớn như Ấn Độ, Trung Quốc, Malaysia và nhiều quốc gia châu Á khác. Đặc biệt, việc xây dựng thành công các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP cấp thành phố với các dòng hương quế, hương trầm, hương bài cao cấp đã nâng tầm giá trị kinh tế cho làng nghề. Chính nền tảng sản xuất vững chắc, có thực chất và tạo ra sinh kế bền vững này đã trở thành bệ phóng vững chãi để Quảng Phú Cầu tự tin bước sang một chương mới: mở cửa đón khách du lịch và quảng bá văn hóa bản địa.
"Đóa hoa tăm hương" nở rộ trên bản đồ du lịch
Cơ duyên đưa Quảng Phú Cầu từ một làng nghề thuần sản xuất trở thành điểm đến du lịch nổi tiếng bắt đầu từ chính vẻ đẹp thị giác đầy mê hoặc của những sân phơi tăm hương vào những ngày nắng hanh. Khi người thợ đem hàng vạn bó tăm hương vừa nhuộm đỏ ra sân đình, sân chùa hay khoảng đất trống trước nhà và xòe tròn phần ngọn để đón nắng gió, cả không gian làng quê bỗng chốc biến thành một tấm thảm rực rỡ sắc màu.
Những bó hương xòe đều đặn như những đóa hoa khổng lồ bung nở dưới ánh mặt trời, tạo nên sự tương phản tuyệt đẹp với nón lá trắng và tà áo lam lũ của người lao động. Hình ảnh lao động bình dị nhưng giàu tính nghệ thuật ấy nhanh chóng lọt vào ống kính của các nhiếp ảnh gia trong nước và quốc tế, xuất hiện ấn tượng trên các hãng thông tấn lớn như AFP, Reuters hay tạp chí National Geographic, biến Quảng Phú Cầu thành điểm hẹn không thể bỏ qua của du khách toàn cầu khi đến Hà Nội.
Nhận thấy tiềm năng to lớn từ sức hút truyền thông, người dân và các hợp tác xã tại Quảng Phú Cầu đã nhanh chóng thích ứng, quy hoạch lại không gian sản xuất để kết hợp hài hòa giữa làm nghề và đón khách tham quan.
Thay vì chỉ xếp hương ngẫu nhiên như trước, những người thợ làng nghề bỗng hóa thành những "nghệ sỹ sắp đặt" tài hoa ngay trên sân phơi của gia đình mình. Họ khéo léo kết hợp thêm các gam màu vàng, tím, xanh lá bên cạnh màu đỏ truyền thống để xếp thành hình bản đồ Việt Nam với hai quần đảo Hoàng Sa-Trường Sa, hình cờ Tổ quốc, hình cánh hoa sen hay những đường uốn lượn mềm mại như dải lụa. Các cầu thang sắt, chòi ngắm cảnh từ trên cao cũng được dựng lên bài bản, vừa đảm bảo an toàn cho du khách tác nghiệp nhiếp ảnh, vừa giữ nguyên nhịp độ lao động thường nhật để không làm mất đi vẻ đẹp chân thực, sống động của làng nghề.
Không dừng lại ở mô hình tham quan, chụp ảnh bề nổi, Quảng Phú Cầu đang từng bước làm sâu sắc hơn chuỗi giá trị du lịch thông qua các hoạt động trải nghiệm văn hóa thực tế gắn liền với quy trình làm hương. Du khách đến làng không chỉ đứng ngắm từ xa mà còn được trực tiếp trò chuyện với những người thợ có thâm niên hàng chục năm, lắng nghe câu chuyện về tục thắp hương thờ cúng tổ tiên của người Việt và tự tay thử sức với các công đoạn từ chẻ vầu, nhúng màu, xòe tăm phơi nắng cho đến se hương, đóng gói thành phẩm.
Những tour trải nghiệm nửa ngày hoặc một ngày này mang lại cảm xúc chân thật, giúp khách du lịch quốc tế thấu hiểu giá trị của giọt mồ hôi ẩn sau mỗi nén hương thơm. Kết thúc hành trình, những hộp hương OCOP đóng gói trang nhã trở thành món quà lưu niệm mang đậm bản sắc văn hóa Hà Nội theo chân du khách đi khắp năm châu, biến mỗi vị khách thành một đại sứ quảng bá tự nhiên và hiệu quả nhất cho thương hiệu hương Quảng Phú Cầu.
Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sản xuất truyền thống và phát triển du lịch đã mang lại lợi ích kép rõ rệt cho vùng quê ngoại thành. Nguồn thu từ bán vé tham quan, dịch vụ hướng dẫn và bán lẻ sản phẩm lưu niệm tại chỗ giúp người dân gia tăng thu nhập đáng kể, đồng thời khơi dậy niềm tự hào sâu sắc về nghề của tổ tiên trong lòng mỗi người con làng nghề.
Khi nghề truyền thống nuôi dưỡng du lịch bằng bản sắc nguyên bản, và du lịch tiếp sức cho nghề bằng giá trị thương hiệu cùng nguồn lực kinh tế, những "đóa hoa tăm hương" Quảng Phú Cầu chắc chắn sẽ còn tỏa sắc và vươn hương xa hơn nữa./.