Sau hơn hai năm triển khai sâu rộng, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, đã ghi nhận nhiều kết quả rất tích cực. Trong đó, diện tích thực hiện vượt 197% kế hoạch đề ra (so với mục tiêu trong giai đoạn đầu), tư duy sản xuất của nông dân chuyển biến rõ rệt theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị kinh tế và bảo vệ môi trường.
Những chuyển biến trên đã góp phần hình thành chuỗi giá trị lúa gạo, tạo nền tảng vững chắc cho ngành lúa gạo “cất cánh” - phát triển bền vững, xuất khẩu sang các thị trường khó tính, có yêu cầu khắt khe nhất về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Canada…
Diện tích vượt gần gấp đôi mục tiêu
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam, cho biết sau hơn hai năm triển khai đề án, diện tích canh tác vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long đạt 354.839ha so với mục tiêu 180.000ha (tương đương 197% kế hoạch đề ra).
Đáng chú ý, tại các mô hình thí điểm áp dụng quy trình kỹ thuật do Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn, đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực như: Lượng giống gieo sạ giảm khoảng 45%; lượng phân bón giảm khoảng 30%; số lần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm 2-3 lần phun mỗi vụ; lượng nước tưới giảm khoảng 20% nhờ thực hiện rút nước 2-3 lần mỗi vụ; năng suất lúa tăng khoảng 12%; lợi nhuận trung bình tăng khoảng 6 triệu đồng/ha/vụ; lượng phát thải giảm khoảng 3-4 tấn CO₂/ha/vụ…
Trong xu thế chung đó, các doanh nghiệp và hợp tác xã cũng ngày càng quan tâm đến liên kết sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, hướng tới xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam. Đáng chú ý, nhiều tổ chức quốc tế và đối tác phát triển đã tham gia hỗ trợ về kỹ thuật, tín dụng và phát triển thị trường.
Cụ thể, theo thống kê từ các địa phương, hiện đã có 1.129 hợp tác xã và tổ hợp tác tham gia đề án, cùng hơn 210 doanh nghiệp và tổ chức liên quan, trong đó có 102 doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ nông sản; khoảng 600 hợp tác xã và tổ hợp tác đã ký kết liên kết sản xuất, tiêu thụ lúa gạo với doanh nghiệp, đảm nhiệm sản xuất trên 60-70% diện tích tham gia đề án; 100% nông dân tham gia đề án đều thông qua hợp tác xã hoặc tổ hợp tác.
Mức độ cơ giới hóa trong sản xuất lúa cũng tăng đáng kể. Trong các mô hình thí điểm, 100% diện tích làm đất và thu hoạch được cơ giới hóa; toàn bộ diện tích gieo sạ thực hiện bằng máy như sạ hàng, máy cấy, drone hoặc sạ cụm. Việc bơm tưới đạt 100%, hơn 40% diện tích bón phân bằng máy và 90% diện tích phun thuốc bằng thiết bị cơ giới hoặc thiết bị bay không người lái.
Thực tế cho thấy việc ứng dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ vào sản xuất lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long, theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đã định hình phương thức phát triển mới; góp phần giúp giảm chi phí sản xuất và mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt.
Đơn cử, trong vụ Đông Xuân, khoảng 70% lượng rơm sau thu hoạch đã được thu gom khỏi ruộng và tái sử dụng cho các mục đích như trồng nấm rơm, làm phân bón hoặc bán cho thương lái, góp phần giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.
Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cũng đã bước đầu xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp.” Đến nay, diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt 18.086,39ha với sản lượng gạo tương ứng khoảng 75.060 tấn. Trong đó, 500 tấn gạo đã được xuất khẩu sang Nhật Bản, một trong những thị trường có yêu cầu khắt khe nhất về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm.
Định hình ngành lúa gạo theo hướng bền vững
Đánh giá tổng quan, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cho hay những kết quả bước đầu sau hơn 2 năm triển khai đề án, không chỉ góp phần nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo mà còn phù hợp với cam kết của Việt Nam tại COP26 về mục tiêu đưa phát thải ròng về “0” vào năm 2050. Đây cũng là nền tảng để xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam theo hướng “xanh - sạch - chất lượng - bền vững.”
Tuy vậy, theo ông Thắng, quá trình triển khai đề án vẫn còn nhiều thách thức. Trong đó, một số địa phương còn lúng túng trong tổ chức thực hiện; hạ tầng thủy lợi, đặc biệt là thủy lợi nội đồng, chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất.
Bên cạnh đó, việc xử lý rơm rạ sau thu hoạch cũng còn nhiều hạn chế. Ngoài ra, năng lực tổ chức sản xuất của một số hợp tác xã và doanh nghiệp vẫn còn hạn chế; nguồn lực tài chính xanh và các cơ chế hỗ trợ cho các mô hình giảm phát thải cần tiếp tục được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Theo kế hoạch, giai đoạn 2026-2030, sẽ tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, nâng cao năng lực tổ chức sản xuất và mở rộng thêm 820.000ha, hướng tới mục tiêu hình thành 1 triệu hécta vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp.
Trước thực tế trên, ông Thắng nhấn mạnh để đề án tiếp tục được triển khai hiệu quả và đi vào chiều sâu, các bộ, ngành, địa phương và các đơn vị liên quan cần tập trung thực hiện nhiều nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới.
Trong đó, Bộ Tài chính được đề nghị phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm hoàn thiện thủ tục trình phê duyệt dự án “Hỗ trợ hạ tầng và kỹ thuật cho lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long,” sử dụng vốn vay IBRD từ World Bank, bố trí nguồn lực triển khai các nhiệm vụ của đề án.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tiếp tục chỉ đạo các tổ chức tín dụng bố trí nguồn vốn ưu đãi, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân tiếp cận tín dụng phục vụ sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Hội Nông dân Việt Nam và Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tiếp tục đồng hành với các địa phương trong tuyên truyền, hướng dẫn nông dân tham gia đề án và thúc đẩy phát triển các hợp tác xã kiểu mới.
Đối với các địa phương, ông Thắng đề nghị chủ động xây dựng kế hoạch mở rộng diện tích áp dụng quy trình canh tác bền vững, phù hợp với từng vùng sinh thái; bố trí kinh phí triển khai các hoạt động từ năm 2026; đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi nội đồng, phát triển các mô hình tưới tiết kiệm nước như AWD; tăng cường liên kết doanh nghiệp - hợp tác xã - nông dân theo chuỗi giá trị, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân về sản xuất lúa bền vững và xử lý rơm rạ sau thu hoạch.
Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tái định hình ngành hàng lúa gạo theo hướng hiện đại, bền vững và có trách nhiệm với môi trường. Do đó, các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân cần tiếp tục chung sức, sáng tạo, quyết tâm triển khai thành công đề án; góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh, nông dân giàu, nông thôn văn minh và hiện đại./.