Công nhận danh tính điện tử nước ngoài không còn là vấn đề kết nối hệ thống mà liên quan trực tiếp đến an toàn giao dịch và trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố. Nếu doanh nghiệp được tự quyết định công nhận danh tính, ai sẽ chịu trách nhiệm khi tài khoản nước ngoài bị lợi dụng để thực hiện hành vi vi phạm, trong khi việc truy vết vượt khỏi biên giới quốc gia? Đây là vấn đề được đại biểu Tô Ái Vang và đại biểu Trần Mạnh Huy đặt ra khi góp ý Điều 38 dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử.
Cùng với yêu cầu kiểm soát danh tính điện tử xuyên biên giới, tại phiên họp sáng ngày 4/11, Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội tập trung góp ý về phạm vi định danh bắt buộc, cơ chế truy vết, xử lý khẩn cấp danh tính bị chiếm quyền và bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ cho những nhóm người gặp khó khăn khi sử dụng công nghệ.
Các ý kiến hướng tới hoàn thiện quy định để việc mở rộng định danh điện tử vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức.
Công nhận danh tính nước ngoài: Rõ cơ chế, trách nhiệm
Đóng góp ý kiến tại điểm c khoản 2 Điều 38 dự thảo Luật về việc cho phép các tổ chức cung cấp dịch vụ định danh và xác thực điện tử tại Việt Nam quyết định công nhận danh tính điện tử và kết quả xác thực điện tử do tổ chức nước ngoài cung cấp để phục vụ hoạt động của mình, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Cần Thơ Tô Ái Vang bày tỏ băn khoăn về nguy cơ phát sinh lỗ hổng trong quản lý nếu thiếu sự kiểm soát của Nhà nước.
“Các thế lực thù địch hoặc tội phạm quốc tế có thể sử dụng các danh tính điện tử quốc tế để giả mạo hoặc danh tính điện tử từ các quốc gia không có Hiệp định tương trợ tư pháp với Việt Nam để thực hiện hành vi rửa tiền, tài trợ khủng bố, hoặc can thiệp vào an ninh kinh tế,” đại biểu lưu ý.
Đại biểu cũng đặt vấn đề về trách nhiệm hình sự, dân sự trong trường hợp doanh nghiệp Việt Nam tự công nhận danh tính điện tử nước ngoài nhưng sau đó xảy ra sự cố phá hoại an ninh nghiêm trọng từ tài khoản này, trong khi việc truy vết vượt khỏi biên giới quốc gia.
Từ những băn khoăn trên, đại biểu kiến nghị bổ sung quy định theo hướng các tổ chức cung cấp dịch vụ tại Việt Nam không được tự quyết định công nhận danh tính điện tử nước ngoài. Việc chấp nhận chỉ nên áp dụng đối với những danh tính thuộc Danh mục các hệ thống định danh nước ngoài được Bộ Công an cấp phép hoặc công nhận trên cơ sở các điều ước quốc tế, thỏa thuận song phương, đa phương mà Việt Nam đã ký kết.
Cùng quan tâm đến Điều 38, đại biểu Trần Mạnh Huy (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng) nhấn mạnh quy định về công nhận danh tính điện tử và kết quả xác thực của nước ngoài có hệ quả lớn, quyết định mức độ tin cậy của người dân, doanh nghiệp Việt Nam khi giao dịch với đối tác bên kia biên giới.
Theo đại biểu, khoản 2 đã quy định rõ quyền của tổ chức cung cấp dịch vụ được thay đổi trạng thái công nhận. Tuy nhiên, khoản 4 mới chỉ giao Chính phủ quy định chi tiết, chưa làm rõ trách nhiệm của các bên cũng như việc xử lý hậu quả pháp lý đối với những giao dịch đã phát sinh khi việc công nhận bị tạm dừng, hủy bỏ hoặc chấm dứt.
Để khắc phục khoảng trống này, đại biểu đề nghị bổ sung ba nguyên tắc vào Điều 38. Theo đó, quyết định tạm dừng, hủy bỏ hoặc chấm dứt công nhận phải xác định rõ phạm vi, thời điểm có hiệu lực và trách nhiệm thông báo cho các bên liên quan. Việc thay đổi trạng thái công nhận không tự động làm mất hiệu lực của giao dịch đã xác lập trước đó; hiệu lực giao dịch được xác định theo pháp luật áp dụng.
Đồng thời, cần xác định trách nhiệm bảo toàn chứng cứ, phối hợp xác minh, khắc phục sai sót và bồi thường thiệt hại khi có căn cứ. Các quy định về trình tự, thủ tục và yêu cầu kỹ thuật có thể giao Chính phủ quy định chi tiết.
“Kết nối được danh tính mới chỉ là bước đầu. Niềm tin số chỉ hình thành từ những quy tắc rõ ràng, có thể dự đoán và có người chịu trách nhiệm. Tôi đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ phần đã được pháp luật hiện hành điều chỉnh và bổ sung các nguyên tắc còn thiếu, để có một cơ chế vừa ngăn chặn gian lận hiệu quả, vừa giữ ổn định cho các giao dịch hợp pháp,” đại biểu nêu rõ.
Truy vết, xử lý khẩn cấp danh tính bị chiếm quyền
Bên cạnh việc kiểm soát danh tính điện tử nước ngoài, yêu cầu xác định rõ chủ thể và thẩm quyền truy vết danh tính điện tử cũng được đại biểu Phạm Thế Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội Thanh Hóa) đề cập.
Đại biểu cho rằng dự thảo Luật đã quy định các chủ thể liên quan đến hoạt động xác thực điện tử nhưng chưa làm rõ các chủ thể có quyền truy vết danh tính điện tử. Trong khi đó, hai hoạt động này có phạm vi dữ liệu và tính chất khác nhau, không thể mặc nhiên đồng nhất quyền truy vết với quyền xác thực.
Đại biểu phân tích, dữ liệu phục vụ truy vết thường rộng hơn, bao gồm thông tin về nguồn gốc, các biến động và những đối tượng liên kết với danh tính điện tử. Vì vậy, việc chưa quy định cụ thể chủ thể liên quan đến hoạt động truy vết là chưa phù hợp, cần được bổ sung ngay trong dự thảo Luật để bảo đảm nguyên tắc chặt chẽ.
Cũng liên quan đến yêu cầu quản lý thống nhất dữ liệu, đại biểu Phạm Thế Anh đề nghị làm rõ nội hàm quy định tại khoản 5 Điều 32 về nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa.
Theo đại biểu, dự thảo Luật quy định nền tảng này là một thành phần của hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia, do Bộ Công an chủ trì xây dựng, quản lý thống nhất, tập trung.
“Trong khi đó, dự thảo Luật An toàn thực phẩm mà Quốc hội sẽ cho ý kiến vào tuần sau cũng quy định về cơ sở dữ liệu thông tin an toàn thực phẩm được quản lý tập trung, thống nhất; Bộ Y tế có trách nhiệm tổ chức xây dựng, quản lý, phát triển cơ sở dữ liệu và xây dựng hệ thống thông tin truy xuất nguồn gốc thực phẩm,” đại biểu Phạm Thế Anh nói.
Đại biểu lưu ý: “Thực phẩm cũng là một dạng hàng hóa, sản phẩm và thuộc đối tượng quản lý theo Điều 32 dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử. Do đó, cần làm rõ nội hàm các quy định để bảo đảm sự thống nhất, tránh chồng chéo trong tổ chức xây dựng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc.”
Một vấn đề khác liên quan trực tiếp đến an toàn danh tính điện tử là cơ chế tạm dừng, khôi phục hiệu lực danh tính điện tử và mã định danh tại Điều 17.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Cần Thơ) cho rằng, các vụ việc tấn công chiếm quyền điều khiển tài khoản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc phát tán mã độc thông qua danh tính điện tử diễn ra rất nhanh. Nếu chỉ thực hiện theo trình tự hành chính thông thường, việc ngăn chặn hậu quả có thể không kịp thời.
Từ thực tế này, bà Diễm đề nghị bổ sung quy định về “tạm dừng hiệu lực khẩn cấp” tại Điều 17. Theo đó, khi phát hiện danh tính điện tử bị chiếm quyền điều khiển hoặc bị sử dụng để thực hiện hành vi xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng, hệ thống có thể tự động hoặc lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng, cơ quan điều tra ra lệnh phong tỏa, tạm dừng tức thời trên môi trường điện tử trong thời hạn 24-48 giờ để xác minh.
Không để ai bị cản trở bởi định danh số
Ở góc độ phạm vi và đối tượng định danh điện tử, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn đại biểu Quốc hội Lâm Đồng) đánh giá, khoản 1 Điều 7 đã quy định khá bao quát các nhóm đối tượng, gồm cá nhân, tổ chức, tài sản, dữ liệu, sự kiện, giao dịch, hành vi, địa điểm và không gian. Điều 8 cũng bước đầu phân định phạm vi thực hiện, đồng thời giao Chính phủ quy định danh mục và lộ trình.
Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ hơn ranh giới giữa trường hợp bắt buộc định danh và trường hợp thực hiện theo nhu cầu, nhất là đối với các đối tượng có tính chất pháp lý khác nhau.
Theo đó, định danh bắt buộc chỉ nên đặt ra khi thật sự cần thiết cho quản lý nhà nước, có căn cứ pháp luật rõ ràng và tương xứng với mục đích; đồng thời cần kế thừa mã định danh, kết quả đăng ký chuyên ngành đã có để tránh phát sinh thủ tục, chi phí hoặc nguy cơ lộ bí mật kinh doanh.
Đối với tài sản và quyền tài sản, đại biểu nhấn mạnh việc định danh chỉ nhằm mục đích nhận diện, không thay thế thủ tục xác lập quyền sở hữu theo quy định của pháp luật chuyên ngành, phù hợp với khoản 9 Điều 4 dự thảo Luật.
Nếu đại biểu Dương Khắc Mai quan tâm đến ranh giới và phạm vi áp dụng định danh, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) lại đặt vấn đề từ khả năng tiếp cận của người dân khi khai thác, sử dụng danh tính điện tử.
Đánh giá quy định tại điểm a khoản 3 Điều 16 về khai thác, sử dụng danh tính điện tử thông qua ứng dụng định danh quốc gia là cần thiết, phù hợp với xu hướng ứng dụng công nghệ trong quản lý và phục vụ người dân, đại biểu cho rằng phương thức này sẽ góp phần giảm giấy tờ, tiết kiệm thời gian, tạo thuận lợi trong thực hiện thủ tục, giao dịch.
Tuy nhiên, thực tế vẫn có một bộ phận người dân gặp khó khăn khi sử dụng thiết bị thông minh, nhất là người cao tuổi, người khuyết tật, người sinh sống tại địa bàn còn khó khăn hoặc chưa quen với công nghệ. Vì vậy, bên cạnh việc khuyến khích sử dụng ứng dụng định danh điện tử, cần duy trì những phương thức hỗ trợ phù hợp để người dân thực hiện thuận lợi các quyền và nghĩa vụ của mình.
Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 16 quy định theo hướng cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ có trách nhiệm tạo điều kiện, hỗ trợ hoặc áp dụng phương thức xác minh, xác thực phù hợp đối với người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật và những người gặp khó khăn trong sử dụng phương tiện điện tử. Qua đó, bảo đảm quyền tiếp cận các dịch vụ công và dịch vụ thiết yếu theo quy định của pháp luật.
Trên nghị trường, những góp ý của đại biểu Quốc hội sáng nay đã tập trung vào yêu cầu xuyên suốt: định danh điện tử phải đi cùng cơ chế kiểm soát chặt chẽ, rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm và bảo đảm quyền của chủ thể dữ liệu.
Từ việc xác định đối tượng định danh, truy vết, xử lý danh tính bị xâm phạm đến công nhận danh tính nước ngoài và hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ số, các đại biểu yêu cầu mỗi quy định đều cần được thiết kế đủ rõ để ngăn ngừa rủi ro, bảo vệ các giao dịch hợp pháp và tránh phát sinh những rào cản không cần thiết trong quá trình thực hiện./.