Năm cũ đã qua đi, năm mới lại tới. Không khí của ngày xuân đã tràn ngập ởkhắp các bản làng. Hòa cùng không khí đón Tết ở khắp nơi, Tết cuối năm là mộtnét sinh hoạt văn hóa đặc trưng vẫn được các thế hệ con cháu người Dao xóm SuốiThản, huyện Kim Bôi (Hòa Bình) lưu giữ.
Phong tục này không chỉ chứa đựng trong nó những giá trị tâm linh sâu sắc màcòn thể hiện nét độc đáo trong sinh họat văn hóa cộng đồng. Một nét văn hóa đặctrưng ở vùng đồng bào dân tộc nói chung và của người Dao nói riêng.
Hôm nay không khí của giađình anh Triệu Hữu Thi,ở xóm Suối Thản, xã Đú Sáng, huyện Kim Bôi (Hòa Bình) đông vui hơn hẳn.
Là một gia đình người Dao, trong những ngày đầu năm cũng như nhiều gia đìnhkhác trong bản, năm nào cũng vậy, gia đình anh lại tổ chức ăn Tết truyền thốngcủa dân tộc.
Ngay từ sáng sớm, cả gia đình đã phải tất bật chuẩn bị những công việc chongày Tết. Mỗi người một công việc, trong khi việc thịt lợn, thịt gà được cánhđàn ông, con trai làm thì ở trong bếp, chị em phụ nữ lại làm công việc đồ xôi,nhặt rau... Mọi việc đều được làm nhanh chóng để chuẩn bị mâm cúng tổ tiên vàđón họ hàng, làng xóm đến chung vui. Không khí đông vui, tất bật làm cho ngàyTết càng thêm rộn rã, ấm áp hơn.
Anh Triệu Hữu Thi đang tất bật chuẩn bị những mâm cơm cúng tổ tiên, vui mừng chobiết: “Nhiều năm trở lại đây được Đảng, Nhà nước quan tâm nên cuộc sống của giađình tôi cũng như người dân trong bản ấm no hơn, ăn Tết cũng đầy đủ hơn.”
Giống như nhiều dân tộc khác, người Dao cũng ăn Tết đầu xuân. Nhưng có điều khácbiệt là Tết của người Dao thường sớm hơn nửa tháng. Theo phong tục truyền thống,Người Dao ăn Tết Nguyên đán trước ngày 30 âm lịch và phải tổ chức ăn Tết làngđầu tiên.
Đây là lễ Tết quan trọng của năm nên trong ngày đó mọi công việc đồng áng đềuđược gác lại, cả gia đình tập trung vào dọn dẹp nhà cửa để chuẩn bị đón Tết.
Đếnngày Tết làng, tất cả các gia đình trong bản tập trung ở nhà trưởng bản để tổchức cúng lễ tổ tiên, Thành Hoàng làng và các vị thần.... Đồng thời, những nhàgốc sẽ làm trước để tụ họp con cháu về cho đông vui rồi mới đến các gia đìnhnhỏ, cứ thế lần lượt từ gia đình này tổ chức đến gia đình khác cho đến ngày 30Tết.
Đặc biệt, Tết của người Dao không chỉ có mọi người trong gia đình mà có cảanh em, họ hàng, làng xóm cùng đến chung vui. Bởi vậy, Tết cổ truyền của ngườiDao không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn có tầm quan trọng trong sự nối kếtcộng đồng.
Tết của người Dao, công việc quan trọng nhất là thờ cúng tổ tiên và cúng theotừng bàn thờ nhỏ. Ban thờ chính của tổ tiên (bậc cao nhất) được đặt ở góc tườngthẳng cửa ra vào (cửa phụ), 3 chiếc ghế đặt cạnh ban thờ chính là bậc thấp hơn.
Trong mâm cúng ngoài rượu, thịt lợn, thịt gà, có một món ăn đặc trưng khôngthể thiếu đó là bánh dày. Khác với người Mường có bánh uôi, bánh ống là các loạibánh truyền thống thì người Dao thường làm bánh dày.
Khi xôi đồ chín cho vào cối rồi dùng gậy hoặc chày giã thành bánh và phải cónhiều người cùng giã khi xôi đang nóng để cho bánh mềm và nhuyễn. Bánh dày đượclàm từ gạo nếp dẻo không có nhân chỉ rắc vừng phía trên mặt để bánh có mùi thơm.
Sau khi mọi thứ được sắp xếp xong, các thầy mo sẽ làm lễ cúng và tùy theo giađình sắp xếp các mâm cúng sẽ có bấy nhiêu thầy mo đến làm lễ. Việc cúng lễ đượclàm rất trang nghiêm theo phong tục từ xưa.
Ông Triệu Phú Quang 75 tuổi có thâm niên trên 20 năm đi mo nói: “Các mâm thờchúng tôi đều cúng tổ tiên, nhưng theo phong tục thì mỗi mâm cúng một bậc nêntừng mâm phải có một thầy cúng khác nhau. Đó là tập tục có từ xưa, các bài cúngđều thể hiện mong ước của con cháu, hy vọng ông bà, tổ tiên sẽ phù hộ cho giađình sang năm mới mạnh khỏe, may mắn.”
Trong khi thầy mo cúng trên nhà, dưới bếp mọi người vẫn khẩn trương hoàn thànhcác công việc để chuẩn bị đón khách.
Người Dao quan niệm ngày tết cuối năm làdịp để gia đình tổng kết lại một năm lao động, làm ra bao nhiêu của cải, vậtchất, báo ơn với tổ tiên. Trong ngày này, họ hàng, làng xóm sẽ đến cùng chungvui với gia đình. Nhà nào có nhiều người đến thì năm mới lại càng đuợc nhiều maymắn./.
Vũ Hà (Vietnam+)