Theo giới chuyên gia khí tượng thủy văn, thời gian qua, dù công tác dự báo và cảnh báo sớm thiên tai ở trong nước đã có nhiều tiến bộ, song độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm; sai số dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể và chưa cải thiện rõ rệt.
Vì vậy, trong bối cảnh thiên tai đang có xu hướng diễn biến ngày càng khó lường, việc ứng dụng công nghệ mới có giá trị lên tới nhiều tỷ USD (trong đó có vai trò quan trọng của trí tuệ nhân tạo AI, dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám, các mô hình dự báo số độ phân giải cao, hệ thống cảm biến thông minh và nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực) được xác định là hướng đột phá để rút ngắn thời gian xử lý và đưa ra các kịch bản ứng phó hiệu quả.
Bên cạnh đó, việc này cũng sẽ bắt nhịp dòng chảy của kỷ nguyên số, triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp
Chia sẻ tại Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai” do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thuỷ văn, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, tổ chức sáng 18/3, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết thiên tai tại Việt Nam và trên thế giới đang có xu hướng gia tăng rõ rệt dưới tác động của biến đổi khí hậu.
Ông Thành nhấn mạnh những hiện tượng thiên tai nguy hiểm (như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán hay xâm nhập mặn) xảy ra thường xuyên hơn và gây thiệt hại nghiêm trọng đến đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội.
Theo thống kê, giai đoạn 2021 - 2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10 - 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hình thái thời tiết cực đoan khác. Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Không chỉ gia tăng về số lượng, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều loại hình thiên tai còn xuất hiện trên phạm vi hẹp nhưng cường độ lớn và diễn biến nhanh, trong khi đó phương pháp truyền thống bộc lộ hạn chế trong cảnh báo, dự báo. Vì vậy, độ chính xác và tính kịp thời của cảnh báo là công cụ then chốt để giảm thiểu rủi ro, quyết định trực tiếp khả năng ứng phó của chính quyền và người dân.
Phân tích cụ thể từ góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Xuân Hiển - Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Cục Khí tượng Thuỷ văn) cho biết trước diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu, ngành đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo. Nổi bật là việc tích hợp AI vào dự báo bão và thời tiết nguy hiểm, giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10 - 20% trong ngắn hạn, đồng thời cho phép nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.
Các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn cũng đang được phát triển dựa trên dữ liệu đa nguồn như radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động, cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã, đang dần được triển khai...
Tuy vậy, ông Nguyễn Xuân Hiển cũng lưu ý, công tác dự báo hiện vẫn đối mặt với không ít thách thức. Đơn cử như độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm. Sai số dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể và chưa cải thiện rõ rệt trong nhiều năm. Hệ thống quan trắc còn thiếu đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông và còn thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực. “Thực tế này khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét, sạt lở đất đến từng khu vực cụ thể vẫn rất khó khăn,” ông Hiển nhấn mạnh.
Ngoài ra, ông Hiển cũng đề cập đến việc hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới. Đây cũng là những điểm nghẽn trong quá trình hiện đại hóa ngành khí tượng.
Thông tin dự báo cần sát và nhanh hơn
Để giảm nhẹ rủi ro thiên tai, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, nhấn mạnh công nghệ mới (trong đó có vai trò quan trọng của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám, các mô hình dự báo số độ phân giải cao, hệ thống cảm biến thông minh và nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực) được xác định là hướng đột phá.
Theo ông Thành, những công nghệ trên sẽ giúp rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao độ chính xác dự báo và hỗ trợ xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp.
Với tinh thần đó, thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tập trung vào chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn; xây dựng cơ sở dữ liệu lớn; phát triển hệ thống dự báo hiện đại; đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế; hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, mở rộng các trạm tự động, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai.
Trong đó, trọng tâm là đưa thông tin cảnh báo đến người dân nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn thông qua nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông.
Có chung quan điểm, Tiến sỹ Cao Đức Phát - nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, đánh giá thời gian qua, ngành khí tượng thủy văn đã có nhiều nỗ lực nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm, góp phần giúp chính quyền cơ sở và người dân chủ động hơn trong phòng tránh. Tuy vậy, ông Phát cho rằng thời gian tới vẫn cần những giải pháp hiệu quả hơn để đưa thông tin dự báo và cảnh báo “đến sát hơn và nhanh hơn tới các cộng đồng dân cư.”
“Vì vậy, để hỗ trợ cộng đồng nâng cao năng lực phòng ngừa và ứng phó. Chúng tôi mong muốn góp phần thúc đẩy việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, nhất là công nghệ số và AI trong dự báo, cảnh báo thiên tai ngày càng hiệu quả hơn,” ông Phát nói.
Về ngành khí tượng thuỷ văn, đại diện Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, cho biết thời gian tới, ngành định hướng sẽ tập trung vào bốn trụ cột chính, bao gồm: Làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI và mô hình dự báo tổ hợp); phát triển hệ thống quan trắc thông minh thời gian thực; tăng cường năng lực xử lý dữ liệu lớn; và nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân. Mục tiêu cụ thể là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7 m/s trong hạn 1 - 3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% với các ngưỡng quan trọng. Đồng thời phát triển các mô hình AI có khả năng dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trước 2 - 5 ngày./.
Theo Ngân hàng Thế giới, hệ thống cảnh báo sớm cho tất cả có thể giúp tránh thiệt hại tài sản ít nhất khoảng 13 tỷ USD và giảm thiểu 22 tỷ USD tổn thất phúc lợi mỗi năm trên toàn cầu. Nếu bản tin cảnh báo sớm trước 24 giờ, thiệt hại do bão hay nắng nóng có thể giảm tới 30%.