Văn Miếu Bắc Ninh là một trong những di tích tiêu biểu, được xem như biểu tượng của truyền thống khoa bảng đất Kinh Bắc.
Hiện nay, di tích này đang bảo quản 15 văn bia là những trang sử bằng đá xác thực nhất về truyền thống khoa bảng rạng rỡ của quê hương. Đặc biệt, trong số đó, có 12 bia “Kim bảng lưu phương” được dựng năm 1889, lưu danh đầy đủ họ tên, chức tước, học hàm, học vị của 677 vị đại khoa quê hương Kinh Bắc.
Năm 2020, 12 Bia “Kim bảng lưu phương” của Văn Miếu Bắc Ninh đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Dấu ấn khoa bảng
Văn Miếu Bắc Ninh được khởi dựng từ thời Lê Sơ, địa điểm xây dựng Văn miếu nằm trên vùng sơn phận Thị Cầu, trấn Kinh Bắc xưa. Tới năm Quý Tỵ, niên hiệu Thành Thái thứ 5 (1893), Văn miếu được chuyển về núi Phúc Sơn (trước thuộc phường Đại Phúc, thành phố Bắc Ninh, nay là phường Võ Cường, tỉnh Bắc Ninh).
Văn Miếu là nơi phụng thờ “Đức Khổng Tử” - người được tôn vinh là “Thánh sư” hay “Vạn thế sư biểu” và Tứ phối - các chư hiền của đạo Nho là Nhan Hồi, Tăng Sâm, Tử Tư, Mạnh Tử (các vị được phối thờ với Khổng Tử). Đồng thời đây cũng là nơi vinh danh tên tuổi các nhà khoa bảng của quê hương Bắc Ninh - Kinh Bắc đóng góp nhiều công lao với dân với nước dưới các triều đại phong kiến Việt Nam.
Công trình kiến trúc Văn Miếu Bắc Ninh hiện nay gồm các hạng mục: cổng Nghi môn, công trình kiến trúc chính có mặt bằng tổng thể kiểu chữ "công". Toàn bộ khung chịu lực của các hạng mục kiến trúc đều được làm bằng gỗ lim, nghệ thuật trang trí chạm khắc truyền thống, đề tài “tứ linh, “tứ quý”, hoa lá cách điệu, vân mây, đao mác.
Hiện nay, tại Văn Miếu Bắc Ninh còn bảo lưu được 15 tấm bia đá có niên đại tạo tác vào thời Nguyễn, đây là nguồn tư liệu Hán Nôm đặc biệt giá trị về mặt lịch sử, văn hóa, khoa học cho biết thông tin chính xác về quá trình xây dựng và trùng tu tôn tạo, thời gian di chuyển Văn miếu Bắc Ninh về vị trí hiện tại.
Nội dung văn bia còn cung cấp thông tin về khoa danh, chức tước của gần 700 vị đỗ đại khoa của xứ Bắc Ninh-Kinh Bắc xưa.
12 bia Kim bảng lưu phương
Trong số 15 văn bia tại Văn Miếu Bắc Ninh, đặc biệt giá trị hơn cả là 12 tấm “Kim bảng lưu phương” đề danh Tiến sỹ dựng năm Kỷ Sửu niên đại Thành Thái tháng 10 (năm 1889), dựng tại hai nhà Bi đình.
Nội dung 12 tấm bia “Kim bảng lưu phương” ghi chép về khoa thi, họ tên, quê quán, học vị và chức tước của các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Tiến sỹ của xứ Kinh Bắc xưa có nhiều đóng góp to lớn trong công cuộc xây dựng đất nước, bảo vệ nền độc lập, chủ quyền của Đại Việt dưới các triều đại phong kiến.
12 tấm bia này có kích thước như nhau (cao 110cm, rộng 75cm, dày 9cm), trán bia cong và được trang trí lưỡng long chầu nguyệt.
Ở diềm bên trái của mỗi bia có ghi khắc vị trí đặt của bia đó trong nhà bia. 12 tấm bia “Kim bảng lưu phương” là hiện vật gốc độc bản.
Tác giả văn bia là Cử nhân Đỗ Trọng Vĩ, giữ chức Đốc học tỉnh Bắc Ninh đã dày công sưu tầm, đối chiếu từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau để biên soạn nội dung 12 tấm bia lấy tiêu đề là “Kim bảng lưu phương” (Bảng vàng lưu danh thơm).
Đây là nguồn tư liệu xác thực, đầy đủ nhất đối với việc nghiên cứu lịch sử khoa cử Kinh Bắc-Bắc Ninh, trong đó có nhiều tiến sỹ không có tên trong các tài liệu đăng khoa lục hay tại bia Văn Miếu Quốc Tử Giám, nhưng lại có tên trong bia Văn Miếu Bắc Ninh.
Bia Văn Miếu Bắc Ninh là nguồn tư liệu bổ khuyết đầy đủ nhất về các danh nhân khoa bảng quê hương Bắc Ninh - Kinh Bắc thời phong kiến. Nội dung văn bia cho biết rõ ngày tháng dựng bia, tên của người soạn văn bia, người dựng bia. Chữ viết trên bia, các hoa văn trang trí cùng phong cách tạo dáng bia đều mang dấu ấn của một thời kỳ lịch sử.
Theo nhà nghiên cứu Lê Viết Nga, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh, trong gần 1.000 năm khoa cử Hán học, Kinh Bắc là địa phương đứng đầu cả nước về số người đỗ đại khoa với nhiều đặc điểm độc đáo như có người đỗ đầu kỳ thi đầu tiên của nhà nước phong kiến năm 1075 là Lê Văn Thịnh; có Trạng nguyên khai khoa Nguyễn Quán Quang; có Tiến sỹ Nguyễn Nhân Thiếp trẻ nhất nước (15 tuổi); có Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo; có Tứ nguyên Nguyễn Đăng (Trạng Tỏi).
Đặc biệt, Bắc Ninh còn có làng Tam Sơn đoạt đủ Tam khôi; có dòng họ Nguyễn làng Kim Đôi 13 đời liên tiếp đỗ đại khoa; có 8 cha con họ Nguyễn ở Vĩnh Kiều cùng đỗ đạt làm quan đồng triều. Ngoài ra, còn có những gia đình mà cha con, anh em ruột cùng đỗ một khoa, có 5 anh em ruột cùng đỗ Tiến sỹ và có cả tấm gương hiếu học hiếm có như cụ Quách Ðồng Dần ra làm quan vẫn theo học rồi đi thi đỗ Tiến sỹ năm 68 tuổi được dân gian ngợi ca lưu truyền "63 tuổi mới vỡ lòng/ Đến năm 68 đã ông nghè rồi"...
Giới chuyên môn đánh giá, hiếu học là truyền thống văn hóa quý báu của nhiều vùng miền trong cả nước nhưng từ hiếu học để đạt kết quả khoa bảng rực rỡ và tiêu biểu như đất Kinh Bắc - Bắc Ninh thật sự rất hiếm.
“Địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống hiếu học
Hiện nay Bảo tàng Bắc Ninh số 2 được giao quản lý, vận hành và tổ chức các hoạt động tại di tích Văn Miếu Bắc Ninh.
Mở cửa đón khách tất cả các ngày trong tuần, di tích ngày càng khẳng định vai trò là “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên.
Để đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu của du khách, Bảo tàng Bắc Ninh số triển khai nhiều hoạt động làm mới không gian di tích.
Đơn vị đã tích cực phối hợp với các cơ quan, đoàn thể, đặc biệt là các trường học để tổ chức nhiều hoạt động giáo dục ý nghĩa như lễ kết nạp đội viên, lễ trưởng thành đoàn, tuyên dương học sinh giỏi, nói chuyện chuyên đề, giao lưu tìm hiểu truyền thống khoa bảng...
Song song với đó là các hoạt động trải nghiệm phong phú, hấp dẫn như viết thư pháp, tặng chữ, in chữ trên giấy dó, trò chơi tìm hiểu kiến thức, trải nghiệm làm sỹ tử xưa…
Với cách làm linh hoạt, sáng tạo, Văn Miếu Bắc Ninh trở thành không gian giáo dục sống động, gần gũi, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận lịch sử văn hóa bằng những trải nghiệm trực quan, sinh động. Nhờ vậy, hằng năm, di tích thu hút hàng chục nghìn lượt khách tham quan, phần lớn là giáo viên, học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu.
Tỉnh Bắc Ninh đang triển khai Dự án đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và các công trình phụ trợ Công viên Văn Miếu Bắc Ninh. Dự án có quy mô khoảng 4,7ha, tổng mức đầu tư gần 692 tỷ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2024-2027 với ba khu chức năng gồm: Khu quảng trường trung tâm và các công trình phụ trợ; khu hạ tầng kỹ thuật tổng thể; khu đền thờ Bác Hồ, hồ sen, sân kết đoàn và không gian cảnh quan./.