Di sản văn hóa ở Hà Nội đang ngày càng thu hút đông đảo người dân và du khách, đặc biệt vào dịp cuối tuần.
Từ khu vực phố cổ, Hồ Hoàn Kiếm đến các điểm như Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long, Nhà tù Hỏa Lò hay Đền Ngọc Sơn-Cầu Thê Húc, các hoạt động tham quan, trải nghiệm diễn ra sôi động. Di sản không còn là công trình “đứng yên” mà đang tham gia trực tiếp vào đời sống kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, để di sản thực sự trở thành “tài sản sống” vẫn còn nhiều bài toán cần lời giải.
Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới được xem là định hướng quan trọng, đặt ra yêu cầu không chỉ bảo tồn mà còn phát huy giá trị di sản như một nguồn lực phát triển. Cách tiếp cận này đánh dấu sự chuyển dịch từ “giữ gìn” sang “khai thác bền vững," phù hợp với thực tiễn của đô thị có mật độ di sản dày đặc như Hà Nội.
Di sản bước ra đời sống
Không phải ngẫu nhiên mà Hà Nội được coi là vùng đất nghìn năm văn hiến. Vùng đất này là trung tâm của nền văn minh sông Hồng từ rất sớm, với dấu tích trải dài từ thời Phùng Nguyên đến Đông Sơn.
Đặc biệt, từ khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long năm 1010, nơi đây gần như liên tục giữ vai trò kinh đô suốt nhiều thế kỷ, trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của quốc gia.
Chiều sâu lịch sử đó đã tạo nên một kho tàng di sản đồ sộ với hàng nghìn di tích, gồm nhiều di tích cấp quốc gia. Bên cạnh di sản vật thể, Thủ đô còn hội tụ nhiều giá trị phi vật thể đặc sắc cùng hệ thống làng nghề truyền thống phong phú.
Thực tế cho thấy, nhiều không gian di sản của Thủ đô đã và đang được “đánh thức” theo hướng gắn với du lịch và công nghiệp văn hóa.
Bảo tàng Hà Nội đang lưu giữ hơn 70.000 hiện vật, tài liệu cùng 6 nhóm bảo vật quốc gia. Đây được xem là một thiết chế văn hóa lớn, hiện đại của Thủ đô. Không gian trưng bày được thiết kế theo hướng hiện đại, tạo nên một điểm đến văn hóa có nét riêng. Bảo tàng trưng bày 7 chủ đề lớn với 35 chuyên đề, tái hiện đầy đủ quá trình hình thành và phát triển của Hà Nội.
Bên cạnh hệ thống trưng bày cố định, bảo tàng cũng mở rộng thêm không gian trải nghiệm, khu dịch vụ, mua sắm và tổ chức sự kiện văn hóa-nghệ thuật, góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống đương đại.
Với những đổi mới này, Bảo tàng Hà Nội không chỉ là nơi lưu giữ giá trị lịch sử mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn. Mới đây, địa chỉ này đã được công nhận là điểm du lịch cấp thành phố, tạo điều kiện thuận lợi để đẩy mạnh quảng bá.
Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà cho biết đơn vị đang tiếp tục đổi mới, xây dựng các trưng bày, triển khai các chương trình giáo dục trải nghiệm, từng bước ứng dụng công nghệ để nâng cao tính tương tác với công chúng. Thời gian tới, bảo tàng sẽ liên kết với các đơn vị lữ hành, tổ chức tour tham quan, phát triển sự kiện văn hóa-nghệ thuật có thu phí.
Theo Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu, việc được công nhận là điểm du lịch không chỉ ghi nhận nỗ lực của bảo tàng mà còn khẳng định đơn vị đáp ứng các tiêu chí về tài nguyên, hạ tầng và dịch vụ phục vụ du khách.
Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu-Quốc Tử Giám đang từng bước đổi mới cách tiếp cận, kết hợp bảo tồn với các hoạt động văn hóa, sáng tạo và trải nghiệm.
Ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động khoa học giáo dục Văn Miếu-Quốc Tử Giám, cho biết thời gian tới, đơn vị tập trung vào ba hướng là: hoàn thiện nội dung (trong đó có bộ phim “Quốc Tử Giám - Trường Quốc học đầu tiên”), chuẩn hóa vận hành và đa dạng hóa hình thức tương tác, tăng cường hoạt động trải nghiệm thực tế để du khách không chỉ được xem mà còn “sống” cùng di sản. Không gian di tích cũng sẽ được mở rộng kết nối từ Hồ Văn, vườn Giám đến khu Nội tự, tạo hành trình trải nghiệm toàn diện hơn cho du khách.
Tại Hoàng thành Thăng Long, các hoạt động trưng bày, trải nghiệm được tổ chức thường xuyên, thu hút đông đảo khách tham quan. Không gian này không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn góp phần lan tỏa giá trị “Văn hóa Thăng Long” qua nhiều thời kỳ.
Còn khu vực phố cổ đang chuyển mình rõ nét với sự kết hợp giữa sinh hoạt văn hóa và kinh doanh dịch vụ. Các mô hình cà phê, cửa hàng kinh doanh, buôn bán, homestay phát triển mạnh, tạo sinh kế từ di sản. Tại các làng nghề như Bát Tràng, Thư Lâm hay các vùng ven đô, việc “đóng gói” sản phẩm truyền thống thành trải nghiệm du lịch cũng đang được đẩy mạnh.
Đáng chú ý, lực lượng trẻ ngày càng tham gia sâu vào việc “làm mới” di sản thông qua các dự án sáng tạo, truyền thông số, ứng dụng công nghệ, giúp di sản trở nên gần gũi hơn với công chúng.
Cân bằng giữa bảo tồn và khai thác
Thực tế cho thấy di sản càng có giá trị kinh tế cao thì càng đối mặt với nguy cơ bị tổn hại nếu thiếu cơ chế quản lý phù hợp. Nhiều chuyên gia cảnh báo, phát triển nếu tách rời nền tảng văn hóa truyền thống sẽ khó bền vững. Bên cạnh đó, mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế của người dân và yêu cầu bảo tồn vẫn tồn tại. Nhiều hộ dân trong khu di sản gặp khó khăn khi bị hạn chế sửa chữa, xây dựng nhà cửa ... trong khi mức hỗ trợ chưa tương xứng. Một điểm nghẽn khác là cơ chế quản lý còn thiếu đồng bộ. Việc định giá giá trị kinh tế của di sản và xây dựng mô hình khai thác hiệu quả vẫn chưa có lời giải rõ ràng.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Tuấn Thành, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng một trong những thách thức lớn mà Hà Nội cần sớm hóa giải đó là thiết lập được sự cân bằng bền vững giữa phát triển và bảo tồn các di sản văn hóa của thành phố, giữa áp lực của hiện đại hóa và nhu cầu của cư dân Thủ đô, giữa chức năng là “mái nhà chung” của người dân Thủ đô và nhu cầu trải nghiệm của hàng triệu du khách trong nước và quốc tế mỗi năm.
Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 02/NQ-TW, cần thay đổi cách tiếp cận, coi di sản không chỉ là “ký ức” mà còn là nguồn lực phát triển. Một giải pháp quan trọng là đặt con người vào vị trí trung tâm. Di sản chỉ được bảo tồn và phát huy khi cộng đồng - những người sống cùng di sản trở thành chủ thể tham gia. Cùng với đó, Hà Nội cần hoàn thiện cơ chế chính sách, thúc đẩy hợp tác công-tư, thu hút doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực bảo tồn và khai thác di sản. Ứng dụng công nghệ, đặc biệt là số hóa di sản, cũng là hướng đi quan trọng nhằm nâng cao trải nghiệm và phục vụ mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành “thành phố sáng tạo, thông minh."
Việc tổ chức các lễ hội, hoạt động văn hóa bài bản sẽ góp phần tăng sức sống cho di sản, gắn kết cộng đồng và thu hút du khách.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Tuấn Thành, những phương thức phát triển kinh tế theo hướng xanh, bền vững và quản lý bảo tồn nên được tích hợp để phát triển thành một mô hình mới, trong đó di sản văn hóa trở thành nguồn lực để phát triển Thủ đô theo hướng xanh và bền vững.
Hành trình “đánh thức” di sản ở Hà Nội mới chỉ ở giai đoạn đầu với kết quả bước đầu nhưng cũng không ít thách thức. Di sản chỉ thực sự trở thành “tài sản sống” khi vừa tạo ra giá trị kinh tế và được bảo tồn đúng cách. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, Hà Nội cần tìm được điểm cân bằng giữa bảo tồn và khai thác. Đây không chỉ là câu chuyện của Thủ đô mà còn là bài toán chung của nhiều đô thị giàu di sản.
Với bề dày lịch sử hơn một nghìn năm và hệ thống di sản phong phú, Hà Nội có đầy đủ điều kiện để biến văn hóa thành sức mạnh nội sinh cho phát triển. Vấn đề còn lại là cách tiếp cận để di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn thực sự “sống” và lan tỏa trong đời sống hiện đại./.