Ngày 24/10, tại Khu di tích Chùa Keo, xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình,tổ chức lễ đón nhận bằng Di tích quốc gia đặc biệt và khai hội Chùa Keo, thu hútđông đảo người dân địa phương và du khách thập phương về dự lễ.
Sau nghi thức cắt băng mở cửa thánh, làm lễ khai chỉ, các đại biểu cùng các tăngni tín đồ phật tử, du khách gần xa đã dâng hương tưởng nhớ công đức của quốc sưDương Không Lộ cũng như những người có công xây dựng, làm nên di tích lịch sửvăn hoá quốc gia đặc biệt mang đậm bản sắc kiến trúc độc đáo từ thời Lê TrungHưng (thế kỷ XVII).
Tại buổi lễ, lãnh đạo Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã khẳng định những giá trịvề lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đặc biệt của di tích Chùa Keo. ViệcChùa Keo được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận là "Di tích lịch sử vàkiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt" là niềm vinh dự tự hào của Đảng bộ vànhân dân Thái Bình.
Để lưu giữ nguyên vẹn và phát huy toàn diện các giá trị kiến trúc nghệ thuậtđộc đáo của di tích Chùa Keo, tỉnh Thái Bình tiếp tục gìn giữ, thực hiện có hiệuquả quy hoạch tổng thể khu di tích đã được phê duyệt; quản lý chặt chẽ việc bảotồn, tôn tạo, tổ chức lễ hội phát huy giá trị của di tích, xứng tầm là di sảnvăn hóa quốc gia đặc biệt.
Cùng với lễ đón bằng công nhận di tích quốc gia đặc biệt, từ ngày 24 - 29/10(tức ngày 10-15/9 Âm lịch) còn diễn ra lễ hội chính Chùa Keo với các hoạt độngtế lễ, rước kiệu theo đúng nghi thức truyền thống tưởng nhớ công đức của quốc sưDương Không Lộ, cùng nhiều hoạt động văn hóa và những trò chơi dân gian đặc sắcnhư bơi chải cạn, bơi thuyền cò cốc ở ao chùa, múa ếch vồ, thi leo cầu ngô bắtvịt, những cuộc thi kèn, thi trống... đáp ứng nhu cầu hành lễ, thưởng ngoạn cácgiá trị văn hóa đặc sắc vùng Đồng bằng sông Hồng của tăng ni, tín đồ phật tử vàdu khách gần xa.
Trải qua gần 400 năm tồn tại, tu bổ và tôn tạo, Chùa Keo vẫn giữ nguyên bản sắckiến trúc độc đáo độc nhất vô nhị. Đây là ngôi chùa cổ có số lượng gian nhiềunhất hiện còn tồn tại (102 gian); một khu di tích kiến trúc cổ có quy mô lớn vàobậc nhất trong các kiến trúc chùa chiền tại Việt Nam; một phức hợp kiến trúc đadạng nhất trong tất cả các kiến trúc Phật giáo Việt Nam.
Theo các nghiên cứu từ Ban Quản lý di tích tỉnh, Chùa Keo được xây dựng cáchđây tròn 380 năm, vào thế kỷ XVII (năm 1632). Song nguồn gốc xa xưa là từ mộtngôi chùa có tên là Nghiêm Quang tự, do Thiền sư Dương Không Lộ (1016-1094) xâydựng ở ven sông Hồng năm 1061 dưới thời vua Lý Thánh Tông, tại hương Giao Thủy,phủ Hà Thanh (nay là huyện Giao Thủy, Nam Định).
Ban đầu, chùa có tên là Nghiêm Quang tự; đến năm 1167 đời vua Lý Anh Tông mớiđổi thành Thần Quang tự. Vì Giao Thủy có tên Nôm là Keo, nên ngôi chùa được gọilà chùa Keo. Năm 1611, lũ sông Hồng lên to, nước ngập làng, ngập chùa nên một bộphận dân cư dời sang tả ngạn sông Hồng, lập làng Dũng Nhuệ (nay là xã Duy Nhất,huyện Vũ Thư, Thái Bình) rồi dựng lên một ngôi chùa, gọi là chùa Keo.
Chùa Keo là một ngôi chùa có quy mô kiến trúc rộng lớn, diện tích toàn bộ chùakhoảng 108.000m2. Chùa gồm 12 tòa, 102 gian là những công trình kiến trúc chínhvà bốn tòa 24 gian của các công trình kiến trúc phụ trợ, tổng số là 16 tòa, 126gian. Bao quanh khu nội tự là ba hồ nước lớn. Cùng với vườn cây phía trước vàtam quan ngoại với khu vườn phía sau là khu tăng xá… trên tổng diện tích hơn41.560m2. Đây là một trong những ngôi chùa có số lượng gian nhiều nhất hiện cònvà là một khu di tích kiến trúc cổ có quy mô lớn vào bậc nhất trong các kiếntrúc chùa chiền Việt Nam.
Chùa Keo thờ Phật và thờ Thánh, (Tiền phật hậu Thánh). Vị Thánh được thờ làDương Không Lộ - người sáng lập chùa, một Thiền sư hiểu biết sâu sắc về Phật họcmột vị tổ sư, và cũng được thờ như một vị Thành Hoàng làng. Điều khác biệt trongkiến trúc Chùa Keo là trước tòa Đền Thánh có thêm một tòa Giá Roi. Giá roi làmới mà người xưa dùng làm nơi xử kiện, phạt vạ, bổ bán công điền, công thố củalàng. Rõ ràng Chùa Keo xưa còn là một trung tâm hành chính của thôn xã cổ.
Chùa Keo là công trình kiến trúc có quy mô lớn nhưng bố cục rất chặt chẽ. Hơnmột trăm gian lớn nhỏ khác nhau được bố trí thành một khối kiến trúc đăng đốiliên hoàn: Tam quan ngoại, hồ nước lớn, Tam quan nội, Chùa phật, Đền thánh vàcuối cùng là Gác chuông. Các kiến trúc được đối xứng qua trục dọc là hai dãyhành lang Đông và Tây, phía sau của hai dãy hành lang là hai hồ nước lớn.
Chùa Keo tuy gồm hàng trăm tòa nhà, gian nhà nhưng kiến trúc không bị tẻnhạt, đơn điệu bởi lẽ những người thợ là những bậc thầy trong sử dụng tỷ lệ,kích thước, độ cao các công trình. Tất cả các nhà thoạt nhìn có vẻ như giốngnhau về kích cỡ nhưng thực ra không nhà nào giống nhà nào mà theo một nhịp điệu“mở ra, thu lại, mở ra.” Hai dãy hành lang Đông và Tây làm đối xứng và thiết kếgiống nhau, mỗi bên có 33 gian nhà, tổng số chiều dài các gian cộng lại là 91m,nhưng kích thước của mỗi gian không giống nhau: gian bé nhất 1,65m, gian rộngnhất 3,25m, còn lại có đủ các kích thước từ 2,4-3,15m.
Những người thợ xây dựng Chùa Keo không chỉ giỏi về việc xử lý khối hình màcòn khéo tạo ra độ giãn cách hợp lý giữa các khối nhà. Khoảng cách giữa các khốinhà từ tam quan ngoại đến gác chuông không giống nhau, tạo một nhịp điệu kiếntrúc “chống mỏi” bằng cách thu ngắn dần. Mỗi cụm kiến trúc của Chùa Keo có chiềucao và chiều rộng mái khác nhau. Độ cao mái của cụm kiến trúc chùa cao hơn tòaGiá roi và Đền thánh. Bộ mái cao nhất là Gác chuông, bộ mái thấp nhất là hai dãyhành lang Đông, Tây. Có dịp nhìn từ trên, độ cao mái, độ xòe rộng cao thấp khácnhau của các của các công trình Chùa Keo như một “lớp sóng cồn.”
Chùa Keo là một phức hợp kiến trúc đa dạng nhất trong tất cả các kiến trúc Phậtgiáo Việt Nam và là một không gian kiến trúc hòa nhập với môi trường. Nghệ thuậtsử dụng cây xanh, vườn hoa, hồ nước. Những gỗ, gạch lát, tường xây dựng bằng vánbưng, mái ngói mũi hài; cùng với việc sử dụng hệ thống hồ ba mặt Chùa (phíatrước hồ Nam, và hồ phía Đông, phía Tây) tạo cảm giác chiều cao thêm của công vẻlung linh, thoáng mát dễ chịu về mùa hè, ấm áp về mùa đông.
Không gian kiến trúc Chùa Keo được kiến trúc hiện đại coi như là một mẫu mựccó tính truyền thống và tính thực dụng cho kiến trúc hiện đại tiêu biểu cho kiếntrúc thời hậu Lê.
Trong các công trình kiến trúc ở Chùa Keo Thái Bình, có một kiến trúc độc đáo làGác chuông Chùa Keo - một công trình nghệ thuật bằng gỗ độc đáo theo kiểu “chồngdiêm cổ các” với ba tầng 12 mái (một số Gác chuông của các chùa cổ khác ở Đồngbằng Bắc Bộ chỉ 2 tầng 8 mái), bộ mái kết cấu gần 100 đàn đầu voi là viên ngọcquý trong gia tài kiến trúc Việt Nam và bộ cánh cửa chạm rồng độc đáo cả nước.Chùa Keo còn bảo lưu hàng trăm tượng pháp và đồ tế thời Lê như một bảo tàng nghệthuật.
Ngoài giá trị về mỹ thuật, Gác chuông chùa Keo là nơi luôn thu hút đông đảokhách tham quan và những người làm công tác nghiên cứu bởi còn lưu giữ được mộtsố hiện vật quý như chuông đồng và khánh đá.
Một nét nghệ thuật khác đó là các bức chạm ở Chùa Keo chạm khắc các đề tài nhữnghình mây lửa, đao mác bao quanh thân rồng ở đôi cánh cửa của tam quan nội; cácbức chạm khắc rồng tại các bức cốn của tòa Giá roi, ban thờ ở tòa Phụ Quốc...cùng các bức chạm khắc đề tài long, ly, quy, phượng mang phong cách dân gian,với kỹ thuật chạm lỗng, bong kênh rất tinh xảo và đẹp mắt.
Tại Chùa Keo còn lưu giữ được nhiều đồ thờ có giá trị cao về nghệ thuật, mỹthuật; đồng thời còn giữ được ba bia đá thời Lê và một số hiện vật quý giá khác.
Có thể nói Chùa Keo là một bảo tàng nghệ thuật đầu thế kỷ XVII, với nhiều kiệttác đặc sắc. Năm 1962, Chùa Keo đã được công nhận là Di tích lịch sử-văn hóaquốc gia. Đến tháng Chín vừa qua, Chùa Keo được Chính phủ quyết định xếp hạnglà Di tích quốc gia đặc biệt, cùng với 10 di tích khác của cả nước./.
Sau nghi thức cắt băng mở cửa thánh, làm lễ khai chỉ, các đại biểu cùng các tăngni tín đồ phật tử, du khách gần xa đã dâng hương tưởng nhớ công đức của quốc sưDương Không Lộ cũng như những người có công xây dựng, làm nên di tích lịch sửvăn hoá quốc gia đặc biệt mang đậm bản sắc kiến trúc độc đáo từ thời Lê TrungHưng (thế kỷ XVII).
Tại buổi lễ, lãnh đạo Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã khẳng định những giá trịvề lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đặc biệt của di tích Chùa Keo. ViệcChùa Keo được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận là "Di tích lịch sử vàkiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt" là niềm vinh dự tự hào của Đảng bộ vànhân dân Thái Bình.
Để lưu giữ nguyên vẹn và phát huy toàn diện các giá trị kiến trúc nghệ thuậtđộc đáo của di tích Chùa Keo, tỉnh Thái Bình tiếp tục gìn giữ, thực hiện có hiệuquả quy hoạch tổng thể khu di tích đã được phê duyệt; quản lý chặt chẽ việc bảotồn, tôn tạo, tổ chức lễ hội phát huy giá trị của di tích, xứng tầm là di sảnvăn hóa quốc gia đặc biệt.
Cùng với lễ đón bằng công nhận di tích quốc gia đặc biệt, từ ngày 24 - 29/10(tức ngày 10-15/9 Âm lịch) còn diễn ra lễ hội chính Chùa Keo với các hoạt độngtế lễ, rước kiệu theo đúng nghi thức truyền thống tưởng nhớ công đức của quốc sưDương Không Lộ, cùng nhiều hoạt động văn hóa và những trò chơi dân gian đặc sắcnhư bơi chải cạn, bơi thuyền cò cốc ở ao chùa, múa ếch vồ, thi leo cầu ngô bắtvịt, những cuộc thi kèn, thi trống... đáp ứng nhu cầu hành lễ, thưởng ngoạn cácgiá trị văn hóa đặc sắc vùng Đồng bằng sông Hồng của tăng ni, tín đồ phật tử vàdu khách gần xa.
Trải qua gần 400 năm tồn tại, tu bổ và tôn tạo, Chùa Keo vẫn giữ nguyên bản sắckiến trúc độc đáo độc nhất vô nhị. Đây là ngôi chùa cổ có số lượng gian nhiềunhất hiện còn tồn tại (102 gian); một khu di tích kiến trúc cổ có quy mô lớn vàobậc nhất trong các kiến trúc chùa chiền tại Việt Nam; một phức hợp kiến trúc đadạng nhất trong tất cả các kiến trúc Phật giáo Việt Nam.
Theo các nghiên cứu từ Ban Quản lý di tích tỉnh, Chùa Keo được xây dựng cáchđây tròn 380 năm, vào thế kỷ XVII (năm 1632). Song nguồn gốc xa xưa là từ mộtngôi chùa có tên là Nghiêm Quang tự, do Thiền sư Dương Không Lộ (1016-1094) xâydựng ở ven sông Hồng năm 1061 dưới thời vua Lý Thánh Tông, tại hương Giao Thủy,phủ Hà Thanh (nay là huyện Giao Thủy, Nam Định).
Ban đầu, chùa có tên là Nghiêm Quang tự; đến năm 1167 đời vua Lý Anh Tông mớiđổi thành Thần Quang tự. Vì Giao Thủy có tên Nôm là Keo, nên ngôi chùa được gọilà chùa Keo. Năm 1611, lũ sông Hồng lên to, nước ngập làng, ngập chùa nên một bộphận dân cư dời sang tả ngạn sông Hồng, lập làng Dũng Nhuệ (nay là xã Duy Nhất,huyện Vũ Thư, Thái Bình) rồi dựng lên một ngôi chùa, gọi là chùa Keo.
Chùa Keo là một ngôi chùa có quy mô kiến trúc rộng lớn, diện tích toàn bộ chùakhoảng 108.000m2. Chùa gồm 12 tòa, 102 gian là những công trình kiến trúc chínhvà bốn tòa 24 gian của các công trình kiến trúc phụ trợ, tổng số là 16 tòa, 126gian. Bao quanh khu nội tự là ba hồ nước lớn. Cùng với vườn cây phía trước vàtam quan ngoại với khu vườn phía sau là khu tăng xá… trên tổng diện tích hơn41.560m2. Đây là một trong những ngôi chùa có số lượng gian nhiều nhất hiện cònvà là một khu di tích kiến trúc cổ có quy mô lớn vào bậc nhất trong các kiếntrúc chùa chiền Việt Nam.
Chùa Keo thờ Phật và thờ Thánh, (Tiền phật hậu Thánh). Vị Thánh được thờ làDương Không Lộ - người sáng lập chùa, một Thiền sư hiểu biết sâu sắc về Phật họcmột vị tổ sư, và cũng được thờ như một vị Thành Hoàng làng. Điều khác biệt trongkiến trúc Chùa Keo là trước tòa Đền Thánh có thêm một tòa Giá Roi. Giá roi làmới mà người xưa dùng làm nơi xử kiện, phạt vạ, bổ bán công điền, công thố củalàng. Rõ ràng Chùa Keo xưa còn là một trung tâm hành chính của thôn xã cổ.
Chùa Keo là công trình kiến trúc có quy mô lớn nhưng bố cục rất chặt chẽ. Hơnmột trăm gian lớn nhỏ khác nhau được bố trí thành một khối kiến trúc đăng đốiliên hoàn: Tam quan ngoại, hồ nước lớn, Tam quan nội, Chùa phật, Đền thánh vàcuối cùng là Gác chuông. Các kiến trúc được đối xứng qua trục dọc là hai dãyhành lang Đông và Tây, phía sau của hai dãy hành lang là hai hồ nước lớn.
Chùa Keo tuy gồm hàng trăm tòa nhà, gian nhà nhưng kiến trúc không bị tẻnhạt, đơn điệu bởi lẽ những người thợ là những bậc thầy trong sử dụng tỷ lệ,kích thước, độ cao các công trình. Tất cả các nhà thoạt nhìn có vẻ như giốngnhau về kích cỡ nhưng thực ra không nhà nào giống nhà nào mà theo một nhịp điệu“mở ra, thu lại, mở ra.” Hai dãy hành lang Đông và Tây làm đối xứng và thiết kếgiống nhau, mỗi bên có 33 gian nhà, tổng số chiều dài các gian cộng lại là 91m,nhưng kích thước của mỗi gian không giống nhau: gian bé nhất 1,65m, gian rộngnhất 3,25m, còn lại có đủ các kích thước từ 2,4-3,15m.
Những người thợ xây dựng Chùa Keo không chỉ giỏi về việc xử lý khối hình màcòn khéo tạo ra độ giãn cách hợp lý giữa các khối nhà. Khoảng cách giữa các khốinhà từ tam quan ngoại đến gác chuông không giống nhau, tạo một nhịp điệu kiếntrúc “chống mỏi” bằng cách thu ngắn dần. Mỗi cụm kiến trúc của Chùa Keo có chiềucao và chiều rộng mái khác nhau. Độ cao mái của cụm kiến trúc chùa cao hơn tòaGiá roi và Đền thánh. Bộ mái cao nhất là Gác chuông, bộ mái thấp nhất là hai dãyhành lang Đông, Tây. Có dịp nhìn từ trên, độ cao mái, độ xòe rộng cao thấp khácnhau của các của các công trình Chùa Keo như một “lớp sóng cồn.”
Chùa Keo là một phức hợp kiến trúc đa dạng nhất trong tất cả các kiến trúc Phậtgiáo Việt Nam và là một không gian kiến trúc hòa nhập với môi trường. Nghệ thuậtsử dụng cây xanh, vườn hoa, hồ nước. Những gỗ, gạch lát, tường xây dựng bằng vánbưng, mái ngói mũi hài; cùng với việc sử dụng hệ thống hồ ba mặt Chùa (phíatrước hồ Nam, và hồ phía Đông, phía Tây) tạo cảm giác chiều cao thêm của công vẻlung linh, thoáng mát dễ chịu về mùa hè, ấm áp về mùa đông.
Không gian kiến trúc Chùa Keo được kiến trúc hiện đại coi như là một mẫu mựccó tính truyền thống và tính thực dụng cho kiến trúc hiện đại tiêu biểu cho kiếntrúc thời hậu Lê.
Trong các công trình kiến trúc ở Chùa Keo Thái Bình, có một kiến trúc độc đáo làGác chuông Chùa Keo - một công trình nghệ thuật bằng gỗ độc đáo theo kiểu “chồngdiêm cổ các” với ba tầng 12 mái (một số Gác chuông của các chùa cổ khác ở Đồngbằng Bắc Bộ chỉ 2 tầng 8 mái), bộ mái kết cấu gần 100 đàn đầu voi là viên ngọcquý trong gia tài kiến trúc Việt Nam và bộ cánh cửa chạm rồng độc đáo cả nước.Chùa Keo còn bảo lưu hàng trăm tượng pháp và đồ tế thời Lê như một bảo tàng nghệthuật.
Ngoài giá trị về mỹ thuật, Gác chuông chùa Keo là nơi luôn thu hút đông đảokhách tham quan và những người làm công tác nghiên cứu bởi còn lưu giữ được mộtsố hiện vật quý như chuông đồng và khánh đá.
Một nét nghệ thuật khác đó là các bức chạm ở Chùa Keo chạm khắc các đề tài nhữnghình mây lửa, đao mác bao quanh thân rồng ở đôi cánh cửa của tam quan nội; cácbức chạm khắc rồng tại các bức cốn của tòa Giá roi, ban thờ ở tòa Phụ Quốc...cùng các bức chạm khắc đề tài long, ly, quy, phượng mang phong cách dân gian,với kỹ thuật chạm lỗng, bong kênh rất tinh xảo và đẹp mắt.
Tại Chùa Keo còn lưu giữ được nhiều đồ thờ có giá trị cao về nghệ thuật, mỹthuật; đồng thời còn giữ được ba bia đá thời Lê và một số hiện vật quý giá khác.
Có thể nói Chùa Keo là một bảo tàng nghệ thuật đầu thế kỷ XVII, với nhiều kiệttác đặc sắc. Năm 1962, Chùa Keo đã được công nhận là Di tích lịch sử-văn hóaquốc gia. Đến tháng Chín vừa qua, Chùa Keo được Chính phủ quyết định xếp hạnglà Di tích quốc gia đặc biệt, cùng với 10 di tích khác của cả nước./.
Thanh Phú (TTXVN)
