Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump sử dụng thuế quan như một công cụ chính sách đối ngoại đã tạo ra một xung lực mới tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) năm nay, khi nhiều đối tác thương mại lớn của Mỹ cho biết đang nỗ lực tái cấu trúc hệ thống thương mại, để giảm mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ.
Chủ đề thuế quan tiếp tục trở thành tâm điểm dư luận sau khi Tổng thống Trump đe dọa áp thuế mới đối với các đồng minh châu Âu phản đối kế hoạch của Mỹ liên quan đến Greenland.
Tuy nhiên, đến ngày 21/1, ông Trump đã tạm thời hạ nhiệt tranh cãi, khi công bố một khuôn khổ thỏa thuận với Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) liên quan tới vấn đề Bắc Cực.
WEF năm nay diễn ra trong bối cảnh mức thuế quan của Mỹ đã chạm ngưỡng cao nhất trong gần một thế kỷ, buộc các quốc gia phải tự xoay xở bằng cách tăng cường giao thương lẫn nhau để bù đắp khoảng trống.
Mặc dù Tổng thống Trump khẳng định các chính sách của ông đang đưa việc làm trở lại Mỹ, thu hút hàng nghìn tỷ USD đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng, nhưng các cuộc tranh luận tại WEF lại tập trung vào cách làm thế nào để giảm thiểu sự phụ thuộc vào nền kinh tế này.
Phát biểu tại một phiên thảo luận về thuế quan ở Davos, Bộ trưởng Tài chính Canada François-Philippe Champagne cho biết các nước đang tích cực đa dạng hóa quan hệ thương mại và tăng cường hợp tác khu vực, để củng cố khả năng chống chịu trước các cú sốc chính sách. Minh chứng rõ nét nhất là việc Canada và Trung Quốc vừa đạt thỏa thuận cắt giảm thuế đối với xe điện và hạt cải dầu.
Ngay sau đó là việc ký kết Hiệp định thương mại tự do giữa Liên minh châu Âu (EU) và khối Mercosur (Nam Mỹ) sau 25 năm đàm phán - hiệp định thương mại lớn nhất từ trước đến nay của EU.
Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Okonjo-Iweala bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ đối với xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Bà cho rằng cách tiếp cận này giúp phân bổ rộng hơn việc làm và tăng trưởng sang các nền kinh tế khác, qua đó nâng cao khả năng chống chịu của thương mại toàn cầu.
Tổ chức Tư vấn Boston (BCG) dự báo tỷ trọng của Mỹ trong thương mại hàng hóa toàn cầu có thể giảm từ 12% xuống còn 9% trong giai đoạn đến năm 2034. Tại Đức, dữ liệu cho thấy xuất khẩu sang Mỹ đã giảm 9% từ tháng 1-11/2025.
Ông Volker Treier, Giám đốc đối ngoại của Hiệp hội các Phòng Công nghiệp và Thương mại Đức, cảnh báo thuế quan đối với các nguyên liệu thô như thép và nhôm đang khiến chi phí sản xuất tại Mỹ trở nên đắt đỏ hơn.
Ônh Treier chỉ ra rằng hoạt động sản xuất của Mỹ đã suy giảm tháng thứ 10 liên tiếp trong tháng 12/2025, theo một khảo sát được thị trường theo dõi sát sao.
BCG cho rằng thương mại thế giới đang dần hình thành bốn “cực” chính: Mỹ; Trung Quốc; nhóm BRICS+ (không bao gồm Trung Quốc); và nhóm các nền kinh tế “đa phương linh hoạt,” bao gồm phần lớn châu Âu, Canada, Mexico, Nhật Bản, Australia và một số nền kinh tế châu Á-Thái Bình Dương.
Trong mô hình này, thương mại nội khối giữa các nền kinh tế “đa phương linh hoạt” và thương mại của Trung Quốc với các đối tác tại Nam Bán cầu được dự báo sẽ là động lực tăng trưởng chính, trong khi thương mại của Mỹ tăng chậm hơn.
Ông Noel Hacegaba, CEO Cảng Long Beach - một trong những cảng biển lớn nhất Mỹ - cho biết dòng chảy thương mại đã thay đổi rõ rệt kể từ nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Trump. Năm 2019, khoảng 70% hàng hóa qua cảng này có nguồn gốc từ Trung Quốc; đến năm ngoái, tỷ lệ này giảm còn 60%, trong khi hàng hóa từ Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, Thái Lan và Malaysia, gia tăng đáng kể.
Tại châu Âu, ông Boudewijn Siemons, CEO của Cảng Rotterdam, cảng lớn nhất châu Âu, cho rằng các dòng thương mại đang điều chỉnh rất nhanh và châu Âu buộc phải thích ứng linh hoạt.
Ông nhấn mạnh thế giới từng dựa vào sản xuất giá rẻ từ Trung Quốc, năng lượng giá rẻ từ Nga và sự bảo trợ quốc phòng giá rẻ từ Mỹ. Nhưng cả ba trụ cột đó đang suy yếu và các nước cần nhanh chóng tái cấu trúc lại bản đồ thương mại toàn cầu./.