Phát triển du lịch không thể chỉ đo bằng số lượng khách, quy mô dự án hay tổng vốn đầu tư. Một dự án lớn có thể đem lại hiệu quả kinh doanh cho nhà đầu tư nhưng chưa chắc tạo sức bật cho cả điểm đến; lượng khách tăng cũng chưa đồng nghĩa với tài nguyên được bảo vệ, người dân có thêm sinh kế.
Từ thực tiễn địa phương, các đại biểu Quốc hội đề nghị chính sách đặc thù phát triển du lịch phải hướng tới giá trị kinh tế thực chất, khả năng cạnh tranh của điểm đến và lợi ích lâu dài của cộng đồng.
Tại phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển du lịch Việt Nam, sáng nay (ngày 11/11), đại biểu Đặng Ngọc Huy (Đoàn đại biểu Quốc hội Quảng Ngãi) nhấn mạnh, cần phân biệt giữa thu hút được một dự án đầu tư lớn với phát triển được một điểm đến du lịch có sức cạnh tranh. Hai mục tiêu có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Theo đại biểu, “đầu tư lớn chưa chắc đã là du lịch chất lượng cao, đón nhiều khách chưa chắc đã hiệu quả.”
Đây cũng là vấn đề xuyên suốt trong các ý kiến góp ý: chính sách ưu đãi cần lựa chọn đúng dự án, khơi thông lợi thế từng địa bàn, đồng thời bảo đảm nguồn lực đầu tư tạo ra sản phẩm có giá trị, gìn giữ bản sắc và đem lại lợi ích thiết thực cho người dân.
Ưu đãi phải tạo giá trị cho điểm đến
Theo đại biểu Đặng Ngọc Huy, chính sách phát triển du lịch cần bắt đầu từ lợi thế của từng địa bàn và nhu cầu thị trường, sau đó mới xác định quy mô đầu tư. Mỗi địa phương có tài nguyên, bản sắc và điều kiện phát triển riêng, không thể áp dụng một mô hình chung.
“Trước khi chúng ta áp dụng chính sách hỗ trợ, phải trả lời 3 câu hỏi: Địa phương có lợi thế gì khác biệt? Cần thu hút nhóm khách nào? Và cần sản phẩm, dịch vụ gì cho nhóm khách đó?” đại biểu nêu quan điểm.
Từ thực tiễn Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, đại biểu phân tích: địa phương có nền địa chất núi lửa, cảnh quan biển đảo và văn hóa cộng đồng. Nghị quyết số 26 của Bộ Chính trị đã xác định phát triển Lý Sơn thành trung tâm du lịch biển đảo. Tuy nhiên, để trở thành điểm đến có sức cạnh tranh, trước hết cần xác định sản phẩm, nhóm khách mục tiêu và cách thức kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu của du khách cho các dịch vụ do người dân trên đảo cung cấp. Từ đó mới xác định hạ tầng cần đầu tư.
Nếu làm ngược lại, địa phương có thể có thêm cơ sở vật chất nhưng chưa chắc đã hình thành được sản phẩm đủ sức hấp dẫn. Riêng với Lý Sơn, những vấn đề như nước sạch, xử lý chất thải và sức chịu tải của hệ sinh thái biển cũng cần được tính đến, bởi tăng lượng khách trước mắt không thể đánh đổi bằng sự suy kiệt của tài nguyên tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.
Từ phân tích này, đại biểu đề nghị hoàn thiện Điều 2 và Điều 5 của dự thảo theo hướng gắn ưu đãi với nghiên cứu thị trường, sản phẩm đặc trưng, thời gian lưu trú, mức chi tiêu, lợi ích cộng đồng và sức chịu tải của môi trường.
Đại biểu cũng lưu ý, một khu nghỉ dưỡng có vốn đầu tư lớn có thể kinh doanh hiệu quả, nhưng nếu khách chủ yếu sử dụng dịch vụ bên trong khu nghỉ dưỡng, ít tham gia các hoạt động bên ngoài thì tác động lan tỏa đến cộng đồng địa phương có thể hạn chế. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, nếu được liên kết thành chuỗi dịch vụ hiệu quả, có thể cùng tạo ra sản phẩm đặc trưng, việc làm, thu nhập và giá trị gia tăng cho cả điểm đến.
Dự thảo đã có chính sách hỗ trợ du lịch cộng đồng, sinh thái, nông nghiệp, làng nghề, nhưng theo đại biểu, không phải mọi dự án tạo ra sản phẩm đặc trưng, có giá trị gia tăng cao đều thuộc các nhóm này. Vì vậy, cần rà soát phạm vi bao phủ của chính sách, nghiên cứu cơ chế hỗ trợ theo hạng mục và kết quả đầu ra đối với những dự án tạo sản phẩm kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu của du khách và phát triển chuỗi dịch vụ địa phương.
Khi xem xét ưu đãi, ngoài vốn, lao động và doanh thu, cần đánh giá cả giá trị gia tăng, mức độ liên kết với doanh nghiệp địa phương, thu nhập cộng đồng và chi phí mà ngân sách, môi trường phải gánh chịu. Đại biểu đề nghị gắn ưu đãi với kết quả phát triển điểm đến, có tiêu chí đánh giá và cơ chế giám sát; nhà đầu tư không thực hiện cam kết về lưu trú, liên kết với địa phương, bảo vệ môi trường thì phải điều chỉnh hoặc thu hồi ưu đãi.
Cùng với đó, việc hoàn thiện Điều 5 và Điều 6 cần bảo đảm thống nhất với Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, tránh hỗ trợ trùng lặp nhưng cũng không để khoảng trống chính sách.
Nhân lực phải tạo được sản phẩm đặc thù
Nếu định hướng đúng thị trường và lựa chọn đúng dự án là điều kiện để phát huy lợi thế điểm đến, thì nguồn nhân lực quyết định khả năng biến lợi thế ấy thành sản phẩm có sức cạnh tranh. Đại biểu Nguyễn Hoàng Giang (Đoàn đại biểu Quốc hội Đắk Lắk) cho rằng, bên cạnh hạ tầng và tài nguyên, nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả và sức cạnh tranh của du lịch.
“Nguồn nhân lực chính là yếu tố quyết định khả năng biến tiềm năng thành sản phẩm, biến sản phẩm thành thị trường và biến du lịch thành động lực phát triển kinh tế,” đại biểu nhấn mạnh.
Từ thực tiễn Đắk Lắk, đại biểu cho biết địa phương có tài nguyên thiên nhiên đặc sắc, bản sắc văn hóa phong phú nhưng du lịch vẫn phát triển chậm, chưa tương xứng với tiềm năng. Nguyên nhân, bên cạnh thiếu vốn và hạ tầng, còn là sự thiếu hụt đội ngũ nhân lực phục vụ du lịch.
Đắk Lắk có Vườn quốc gia Yok Đôn, Vườn quốc gia Chư Yang Sin, hồ Lắk, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên cùng các buôn làng Ê Đê, M’Nông. Địa phương cũng có lợi thế kết nối du lịch cao nguyên với biển sau khi mở rộng không gian phát triển. Tuy nhiên, theo đại biểu, có tài nguyên đặc sắc chưa đồng nghĩa với việc có sản phẩm du lịch hấp dẫn; có nhiều điểm tham quan cũng chưa đồng nghĩa với việc có một ngành du lịch phát triển.
Muốn khai thác du lịch sinh thái tại Yok Đôn cần đội ngũ am hiểu sinh học, có khả năng diễn giải thiên nhiên, sử dụng ngoại ngữ, tổ chức trải nghiệm và bảo đảm an toàn cho du khách. Muốn đưa càphê Buôn Ma Thuột trở thành sản phẩm du lịch quốc tế, không thể chỉ có nhân lực biết pha chế mà còn cần người thiết kế hành trình trải nghiệm, xây dựng thương hiệu, kết nối doanh nghiệp lữ hành và thị trường khách quốc tế.
Với du lịch văn hóa cộng đồng, người dân cần được trang bị kỹ năng tổ chức dịch vụ, giới thiệu văn hóa bản địa, quản lý hoạt động kinh doanh và tạo thu nhập từ chính những giá trị văn hóa của mình.
“Điều Đắk Lắk và nhiều địa phương đang thiếu không đơn thuần là lao động phục vụ du lịch mà là nguồn nhân lực có năng lực tạo ra những sản phẩm du lịch có giá trị cao,” đại biểu Nguyễn Hoàng Giang nhấn mạnh.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 1 Điều 10 nguyên tắc hỗ trợ đào tạo theo nhu cầu phát triển sản phẩm du lịch đặc thù; chú trọng đào tạo đội ngũ quản trị điểm đến, chuyên gia phát triển sản phẩm, marketing du lịch quốc tế và hướng dẫn viên chuyên sâu. Hiệu quả chính sách không nên chỉ căn cứ vào số lượng người được đào tạo mà phải gắn với năng lực nghề nghiệp và khả năng tạo việc làm có thu nhập cao.
Đại biểu cũng lưu ý sự chênh lệch về khả năng thu hút nhân lực giữa các địa phương. Những nơi có ngành du lịch phát triển thường có điều kiện thu hút người giỏi, trong khi địa phương đang cần nhân lực để phát triển lại thiếu nguồn lực tài chính và môi trường nghề nghiệp để giữ chân họ.
“Nếu chỉ dừng lại ở từng địa phương tự đào tạo, tự thu hút nhân lực theo khả năng ngân sách thì khoảng cách phát triển du lịch ngày càng tăng xa,” đại biểu nhận định. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế phát triển nguồn nhân lực tại các địa phương khó khăn và chính sách hỗ trợ mục tiêu từ ngân sách trung ương đối với chương trình đào tạo chuyên sâu phục vụ hình thành các cực tăng trưởng du lịch mới tại những địa bàn này.
Bảo tồn bản sắc, bảo đảm người dân hưởng lợi
Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn đại biểu Quốc hội Hưng Yên) tiếp cận dự thảo từ yêu cầu bảo vệ những giá trị làm nên sức hấp dẫn của điểm đến và bảo đảm người dân thực sự được hưởng lợi.
Theo đại biểu, phát triển du lịch không chỉ là khai thác tài nguyên để thu hút khách, tăng doanh thu mà quan trọng hơn phải tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, đồng thời nâng cao đời sống cộng đồng dân cư tại điểm đến.
Tại khoản 1 Điều 2, dự thảo đã xác định nguyên tắc phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng khai thác du lịch gắn với văn hóa không có nghĩa là văn hóa đương nhiên được bảo tồn.
“Thực tế ở một số nơi, lễ hội bị sân khấu hóa, phong tục tập quán bị biến đổi để phục vụ nhu cầu của khách; không gian văn hóa truyền thống bị thu hẹp, thậm chí có những nơi các giá trị vốn làm nên bản sắc của cộng đồng bị thương mại hóa trong quá trình khai thác du lịch,” đại biểu phân tích.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc bảo đảm việc khai thác giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch không làm biến dạng, mai một bản sắc văn hóa, phong tục tập quán và không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư.
Tại khoản 6 Điều 5, các dự án du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái, du lịch làng nghề cần có phương án bảo tồn giá trị văn hóa đặc trưng và đánh giá tác động của hoạt động du lịch đối với đời sống văn hóa cộng đồng.
Một yêu cầu khác được đại biểu nhấn mạnh là người dân phải thực sự trở thành chủ thể tham gia và được hưởng lợi. Khoản 6 Điều 5 đã yêu cầu dự án du lịch cộng đồng có sự tham gia của cộng đồng trong tổ chức, quản lý, cung ứng dịch vụ và có phương án phân chia lợi ích. Tuy nhiên, cần cụ thể hóa để quy định không chỉ dừng ở cam kết trên giấy tờ.
Thực tế, tài nguyên du lịch ở nhiều vùng quê chính là cảnh quan, di sản, phong tục và nghề truyền thống do người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nhưng khi du lịch phát triển, lợi ích kinh tế có thể chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp đầu tư, còn người dân chỉ tham gia những công việc đơn giản với thu nhập thấp.
Đại biểu đề nghị phương án phân chia lợi ích phải xác định rõ hình thức tham gia, trách nhiệm, quyền lợi của cộng đồng và cơ chế chia sẻ lợi ích giữa nhà đầu tư với người dân; đồng thời có sự tham vấn của cộng đồng chịu tác động trực tiếp.
Liên quan đến việc tạo sinh kế, tại khoản 3 Điều 7 về hỗ trợ liên kết tiêu thụ sản phẩm, đại biểu đề nghị khuyến khích hợp đồng liên kết dài hạn, có cam kết về sản lượng, chất lượng và giá thu mua hợp lý. Mục tiêu không chỉ là đưa sản phẩm địa phương vào khách sạn, nhà hàng mà còn phải giúp nông dân, người làm nghề truyền thống có đầu ra ổn định, có thu nhập và động lực tiếp tục gìn giữ bản sắc.
Đại biểu cũng đề nghị cụ thể hóa chính sách ưu tiên nguồn lực cho du lịch nông thôn và bảo tồn không gian văn hóa truyền thống. Ở nhiều vùng quê, đình, chùa, nhà cổ, giếng làng, cây đa, bến nước, làng nghề và không gian sinh hoạt cộng đồng đang đứng trước nguy cơ bị thu hẹp, mai một. Nếu nguồn lực chỉ tập trung vào đường sá, cơ sở lưu trú và công trình đón khách mà thiếu đầu tư bảo tồn những giá trị đó, điểm đến có thể có hạ tầng nhưng lại thiếu bản sắc.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nội dung ưu tiên hỗ trợ bảo tồn, tu bổ công trình văn hóa truyền thống, phục hồi không gian sinh hoạt cộng đồng, làng nghề và cảnh quan đặc trưng tại các địa bàn phát triển du lịch. Việc hỗ trợ cần dựa trên giá trị văn hóa đặc sắc, mức độ tham gia và khả năng hưởng lợi của người dân, đồng thời phù hợp với khả năng cân đối ngân sách và kết quả đầu tư.
Đại biểu Nguyễn Văn Huy khái quát: “Phát triển du lịch không nên chỉ được đo bằng số lượng khách đến, số ngày khách lưu trú hay doanh thu mang lại, mà còn được đo bằng những giá trị văn hóa được giữ gìn, những sinh kế được tạo ra và mức độ thụ hưởng của người dân nơi du lịch phát triển.”
Phân định nguồn lực, phát huy lợi thế quốc gia
Ở tầm vĩ mô, đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh) đồng tình với sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa chủ trương phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Theo đại biểu, để thực hiện các mục tiêu phát triển, cần phân định rõ những lĩnh vực Nhà nước nên đầu tư và những lĩnh vực cần khuyến khích, kêu gọi đầu tư từ khu vực tư nhân, người dân và nước ngoài.
Đại biểu cho rằng Việt Nam có nhiều lợi thế tự nhiên, văn hóa và vị trí địa lý để phát triển du lịch. Đây là những ưu đãi phi tài chính có giá trị cao đối với ngành du lịch. Do đó, ngân sách nhà nước cần ưu tiên các hạng mục có tính nền tảng, dùng chung như hạ tầng giao thông kết nối, hạ tầng số, hệ thống dữ liệu, quản lý điểm đến thông minh, đào tạo nhân lực chuyên môn sâu; đồng thời dành nguồn lực cho bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường, xúc tiến và quảng bá thương hiệu du lịch quốc gia.
Đối với các lĩnh vực có khả năng huy động nguồn lực xã hội, đại biểu đề nghị khuyến khích nhà đầu tư chiến lược có công nghệ, năng lực tài chính, quản trị và thương hiệu quốc tế tham gia các dự án quy mô lớn, dự án động lực có sức lan tỏa.
Bên cạnh đó, tại khoản 1 Điều 6, đại biểu đề nghị bổ sung chính sách hỗ trợ về thuế, phí, đất đai và tiếp cận vốn cho các dự án du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái, du lịch làng nghề truyền thống; đặc biệt ưu tiên các dự án tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo, vùng sâu, vùng xa.
Những ý kiến này nhấn mạnh yêu cầu phân bổ nguồn lực có trọng tâm: Nhà nước tập trung vào hạ tầng và những điều kiện nền tảng; khu vực tư nhân được khuyến khích đầu tư vào sản phẩm, dịch vụ có khả năng lan tỏa; các mô hình du lịch dựa vào cộng đồng, nông nghiệp, sinh thái và làng nghề cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để phát huy lợi thế tại chỗ.
Loạt ý kiến đóng góp của các đại biểu yêu cầu hoàn thiện dự thảo Nghị quyết không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm chính sách ưu đãi hay mở rộng danh mục dự án được hỗ trợ, mà quan trọng hơn là xác định đúng mục tiêu của từng chính sách, đúng lợi thế của từng địa bàn và đúng giá trị mà nguồn lực đầu tư cần tạo ra.
Các đại biểu đều đồng tình thước đo của chính sách du lịch không dừng ở số vốn được thu hút, số dự án được triển khai hay lượng khách tăng thêm. Đó còn là khả năng hình thành sản phẩm khác biệt, kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu, tạo liên kết kinh tế tại địa phương; là những không gian văn hóa được gìn giữ, tài nguyên môi trường không bị bào mòn và người dân có sinh kế ổn định từ chính những giá trị họ đang nắm giữ.
Điểm đến có thể được xây dựng bằng hạ tầng hiện đại và những dự án quy mô lớn, nhưng sức sống lâu dài phải được nuôi dưỡng từ bản sắc, chất lượng dịch vụ và sự tham gia của cộng đồng. Khi chính sách ưu đãi gắn với kết quả phát triển của cả điểm đến, thay vì chỉ hiệu quả riêng lẻ của từng dự án, du lịch mới có thể trở thành động lực tăng trưởng thực chất, đồng thời gìn giữ được những giá trị làm nên sức hấp dẫn của Việt Nam./.