Các làng nghề truyền thống tại Ninh Bình từ lâu đã khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương, gia tăng thu nhập cho lao động nông thôn. Tuy nhiên, đứng trước biến động thị trường, làng nghề đang gặp nhiều thách thức.
Để tháo gỡ khó khăn, việc ứng dụng công nghệ hiện đại gắn với phát triển du lịch trải nghiệm đang được xem là giải pháp căn cơ, thắp lại sức sống cho các làng nghề.
Tăng trải nghiệm cho du khách
Làng nghề làm trống Đọi Tam, phường Tiên Sơn là một trong những làng nghề truyền thống có lịch sử lâu đời của tỉnh Ninh Bình, với hơn 1.000 năm hình thành và phát triển.
Từ những kỹ thuật chế tác được lưu truyền qua nhiều thế hệ, người thợ Đọi Tam đã tạo nên thương hiệu trống nổi tiếng với âm thanh vang, chắc và độ bền cao. Hiện làng nghề có hơn 50 xưởng sản xuất với hơn 600 người làm nghề.
Nghệ nhân Phạm Văn Tuyên, người có gần 35 năm gắn bó với nghề làm trống cho biết, một sản phẩm hoàn chỉnh phải trải qua các công đoạn chính gồm làm da, tạo tang và bưng trống, trong đó nguyên liệu được lựa chọn kỹ lưỡng ngay từ đầu. Da trâu già sau khi sơ chế sẽ được phơi khô để đưa vào sản xuất.
Gỗ mít già được ưu tiên sử dụng làm tang trống bởi yêu cầu về độ ổn định, hạn chế cong vênh, nứt vỡ. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác, tỉ mỉ và cảm nhận tinh tế của người thợ.
Trải qua nhiều thế hệ, nghề làm trống từng phát triển mạnh mẽ, gắn bó với đời sống kinh tế của hầu hết các gia đình tại Đọi Tam. Tuy nhiên, trước áp lực cạnh tranh và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, thị trường tiêu thụ sản phẩm ngày càng thu hẹp, khiến hoạt động sản xuất của nhiều hộ dân gặp khó khăn.
Xuất phát từ yêu cầu liên kết để cùng duy trì và phát triển nghề truyền thống, năm 2013, Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh trống Đọi Tam được thành lập với 60 thành viên.
Đây là đầu mối tập hợp các cơ sở sản xuất, kinh doanh, tạo điều kiện trao đổi kinh nghiệm, cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Nghệ nhân Phạm Chí Khang, Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh trống Đọi Tam chia sẻ, sản phẩm của làng nghề hiện khá đa dạng, phục vụ nhiều mục đích khác nhau, từ các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng tại đình, chùa đến biểu diễn nghệ thuật, hoạt động giáo dục và vui chơi của thiếu nhi.
Cùng với phát triển sản phẩm, làng nghề còn chú trọng quảng bá thông qua việc thành lập đội trống nữ biểu diễn phục vụ khách du lịch, tổ chức các hoạt động tham quan, trải nghiệm tại cơ sở sản xuất.
Ghi nhận tại đình làng Đọi Tam, một buổi biểu diễn múa trống của đội trống nữ địa phương đầu tháng 11/2026 đã thu hút sự quan tâm của khoảng 60 du khách nước ngoài.
Những màn trình diễn sôi động, nhịp trống rộn ràng cùng sự phối hợp nhịp nhàng của các thành viên trong đội đã mang đến cho du khách những trải nghiệm thú vị.
Nhiều người tỏ ra hào hứng, liên tục dùng điện thoại ghi lại các tiết mục biểu diễn làm kỷ niệm. Sau chương trình, du khách được hướng dẫn tham quan các cơ sở sản xuất, trực tiếp tìm hiểu quy trình chế tác một chiếc trống, từ lựa chọn nguyên liệu đến các công đoạn hoàn thiện sản phẩm.
Cách làm này không chỉ tạo thêm trải nghiệm cho du khách mà còn là hình thức quảng bá trực quan, sinh động, giúp giới thiệu những nét độc đáo của nghề truyền thống Đọi Tam đến bạn bè quốc tế.
Bà Anita Wood, du khách Na Uy cho biết, bà và các thành viên trong đoàn rất hào hứng khi được thưởng thức màn biểu diễn múa trống và trực tiếp tìm hiểu quy trình sản xuất trống tại Đọi Tam.
Những trải nghiệm thực tế giúp du khách hiểu hơn về kỹ thuật chế tác cũng như giá trị của nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ấn tượng trước không khí sản xuất và cách làm du lịch gắn với văn hóa bản địa, bà mong muốn sẽ có dịp quay trở lại tham quan làng nghề trong thời gian tới.
Phát triển thương hiệu
Cũng đối mặt với những thăng trầm của thị trường, làng nghề ươm tơ Cổ Chất, xã Ninh Giang được hình thành từ hàng trăm năm trước, nghề ươm tơ đã trở thành một phần trong đời sống kinh tế, văn hóa của người dân địa phương.
Có thời điểm, trên 90% số hộ trong làng tham gia làm nghề, tạo việc làm và nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều gia đình. Tuy nhiên, với sự cạnh tranh của các sản phẩm tơ lụa trên thị trường, hoạt động sản xuất tại làng nghề dần gặp khó khăn.
Ông Dương Duy Lâm, Trưởng thôn Cổ Chất cho biết, trước những khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm, từ năm 2021, các nghệ nhân trong làng đã thành lập Hợp tác xã Lụa Cổ Chất nhằm tập hợp những người làm nghề, tạo sự liên kết trong sản xuất, kinh doanh và cùng tìm kiếm giải pháp phát triển thương hiệu.
Sau khi thành lập, hợp tác xã không ngừng tìm tòi, ứng dụng khoa học, công nghệ vào các công đoạn sản xuất, hướng tới tạo ra những sản phẩm tơ lụa chất lượng cao, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng.
Một hướng đi khác đang được làng nghề lựa chọn là kết hợp hoạt động sản xuất với du lịch trải nghiệm. Những năm gần đây, Cổ Chất đã đón các đoàn khách trong nước và quốc tế đến tham quan, tìm hiểu nghề ươm tơ.
Thông qua việc trực tiếp quan sát các công đoạn sản xuất, du khách có cơ hội hiểu rõ hơn về quá trình tạo ra sợi tơ, sự khéo léo của người thợ và những giá trị được lưu giữ trong nghề truyền thống.
Theo ông Nguyễn Hồng Sơn, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Ninh Giang, để bảo tồn và phát huy giá trị các làng nghề truyền thống, chính quyền địa phương đang xây dựng kế hoạch tăng cường quảng bá sản phẩm, đồng thời nghiên cứu kết nối các điểm du lịch văn hóa, tâm linh.
Đây không chỉ là hoạt động giới thiệu sản phẩm mà còn góp phần quảng bá hình ảnh làng nghề, khơi dậy sự quan tâm của cộng đồng đối với việc bảo tồn những giá trị văn hóa địa phương.
Tỉnh Ninh Bình hiện có 171 làng nghề, trong đó 54 làng nghề truyền thống, tạo việc làm cho khoảng 200 nghìn lao động nông thôn. Nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống, khai thác tiềm năng kinh tế từ làng nghề, tỉnh đã ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện “Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề, làng nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2026-2030.”
Theo đó, tỉnh chú trọng kết nối làng nghề với du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, từng bước hình thành những sản phẩm du lịch làng nghề có chất lượng, mang bản sắc riêng.
Năm 2027 được xác định là năm tạo nền tảng triển khai đề án, trong đó tỉnh Ninh Bình sẽ tập trung rà soát, đánh giá toàn diện thực trạng hoạt động của các làng nghề; cập nhật cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý và xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp với thực tiễn.
Tỉnh phấn đấu công nhận mới từ 1 đến 2 làng nghề, làng nghề truyền thống đủ điều kiện; lựa chọn những sản phẩm tiêu biểu, có tiềm năng phát triển thành quà tặng du lịch đặc trưng.
Địa phương hỗ trợ các chủ thể sản xuất tham gia Festival, hội chợ, triển lãm nhằm quảng bá sản phẩm, kết nối đối tác và mở rộng thị trường tiêu thụ./.
Ninh Bình: Trải nghiệm sáng tạo, kết nối các địa chỉ đỏ
Ninh Bình đang từng bước làm mới sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch về nguồn bằng những hoạt động trải nghiệm sáng tạo, kết nối các địa chỉ đỏ, đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ.
