Lưu giữ mười pho tượng đá có niên đại thời Mạc với giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, chùa Hội (Hội Linh Tự), thôn Đào Xá, xã A Sào, tỉnh Hưng Yên, được xem là nơi sở hữu một trong những quần thể tượng đá cổ độc đáo của Việt Nam.
Trải qua hàng trăm năm, những tác phẩm điêu khắc gần như còn nguyên vẹn không chỉ phản ánh trình độ mỹ thuật thế kỷ 16 mà còn lưu giữ nhiều dấu ấn về Phật giáo và văn hóa cung đình thời Mạc.
Quần thể tượng đá quý hiếm mang dấu ấn vương triều Mạc
Chùa Hội (Hội Linh Tự) là di tích gắn với lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của người dân vùng Đào Xá. Theo các thư tịch cổ, chùa được xây dựng từ thời Trần, từng là một trung tâm Phật giáo lớn trong vùng. Đến thời Mạc, ngôi chùa tiếp tục được quan tâm tu sửa, xây dựng khang trang hơn, giữ vai trò là nơi sinh hoạt tín ngưỡng và điểm tựa tinh thần của cộng đồng qua nhiều thế kỷ.
Không chỉ gắn với những dấu tích lịch sử liên quan đến Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, chùa Hội còn được giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm bởi đang lưu giữ mười pho tượng đá có niên đại thời Mạc. Đây là quần thể tượng thờ có giá trị nổi bật, hiếm gặp trong hệ thống di sản kiến trúc, điêu khắc Phật giáo ở miền Bắc.
Năm 1970, do chủ trương mở rộng hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp, chùa Hội buộc phải hạ giải để nhường đất đào mương. Không muốn mất đi nơi thờ tự linh thiêng, người dân địa phương đã góp công dựng một ngôi chùa nhỏ gần khu vực đình Đào Xá, đưa tượng Phật về thờ phụng và duy trì sinh hoạt tín ngưỡng đến ngày nay. Hiện mười pho tượng đá được bảo quản tại tòa Tam Bảo của chùa.
Trong khi phần lớn tượng thờ tại các ngôi chùa miền Bắc được chế tác bằng gỗ, việc chùa Hội còn lưu giữ một bộ tượng đá quy mô với nhiều loại hình khác nhau là trường hợp đặc biệt. Quần thể gồm tượng Tam Thế, Quan Âm Bồ Tát, tượng vua, tượng quan và tượng Sư tổ. Mỗi pho tượng mang một dáng vẻ riêng nhưng cùng thể hiện trình độ tạo tác tinh xảo, bố cục hài hòa và phong cách mỹ thuật đặc trưng của thế kỷ 16.
Nghệ thuật điêu khắc tinh xảo qua từng pho tượng
Trong quần thể mười pho tượng đá, nhóm tượng Phật và tượng Quan Âm thể hiện rõ nét trình độ điêu khắc cũng như quan niệm thẩm mỹ của Phật giáo thời Mạc.
Ba pho tượng Tam Thế tượng trưng cho quá khứ, hiện tại và tương lai, đều được chế tác từ đá xanh nguyên khối. Các pho tượng có thân hình nở nang, đường nét mềm mại, bố cục cân đối và vững chãi. Đặc biệt, những cánh sen lớn trên đài tượng được chạm nổi mạnh mẽ, dứt khoát, thể hiện kỹ thuật tạc đá điêu luyện. Tư thế ngồi thiền định, ánh mắt khép hờ cùng nụ cười hiền hậu tạo nên vẻ từ bi, thanh tịnh.
Tượng Quan Âm Bồ Tát gây ấn tượng với tạo hình sáu cánh tay, biểu thị năng lực cứu độ chúng sinh. Khuôn mặt đầy đặn, dái tai dài, trang phục được thể hiện bằng những đường chạm mềm mại cùng hệ thống hoa văn tinh tế. Sự kết hợp giữa vẻ đẹp gần gũi của nghệ thuật dân gian và tính chuẩn mực của mỹ thuật cung đình tạo nên nét riêng cho tác phẩm. Đài sen lớn nâng đỡ toàn bộ pho tượng, vừa tạo cảm giác thanh thoát vừa tôn lên vẻ trang nghiêm.
Đặc biệt, nhóm tượng vua và quan thời Mạc được đánh giá là những tác phẩm có giá trị hiếm quý, trong đó, pho tượng được cho là Thái Tổ Mạc Đăng Dung nổi bật với chiếc mũ bình thiên, chính giữa có hình chim đắp nổi - chi tiết mang dấu ấn trang phục hoàng gia thời Mạc.
Pho tượng còn thể hiện hình ảnh nhà vua trong long bào chạm rồng, phần cổ áo trang trí hoa văn lá sồi ôm lấy nửa bông cúc mãn khai. Những chi tiết được thể hiện tỉ mỉ không chỉ cho thấy tay nghề của nghệ nhân xưa mà còn cung cấp tư liệu trực quan về trang phục, nghi lễ và mỹ thuật cung đình thế kỷ 16.
Bên cạnh đó, tượng Mạc Thái Tông (Mạc Đăng Doanh) cùng ba pho tượng quan chầu góp phần hoàn chỉnh quần thể. Các nhân vật được thể hiện với phong cách tạo hình tương đối thống nhất: khuôn mặt hiền từ, ánh mắt khép hờ, đường nét mềm mại và thần thái trang nghiêm. Đáng chú ý, hình tượng các vị vua mang phong cách Phật hóa, thể hiện sự giao thoa giữa quyền lực vương triều và tư tưởng Phật giáo - một nét đặc trưng trong mỹ thuật thời Mạc.
Pho tượng Sư tổ có kích thước nhỏ nhất trong bộ tượng nhưng lại mang vẻ đẹp thanh thoát, tĩnh tại. Y phục giản dị, gương mặt phúc hậu và tư thế thiền định an hòa gợi lên tinh thần tu hành, triết lý thiền học thấm sâu trong đời sống tâm linh người Việt.
Hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia
Không chỉ có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật, bộ mười pho tượng đá thời Mạc tại chùa Hội còn được đánh giá cao bởi tình trạng bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Các pho tượng hiện vẫn giữ được hình dáng, đường nét tạo tác và hệ thống hoa văn chạm khắc, được người dân địa phương trân trọng gìn giữ trong không gian thờ tự cố định của chùa, đồng thời thường xuyên được giới thiệu, quảng bá đến công chúng.
Đánh giá về giá trị bộ tượng, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam khẳng định mười pho tượng đá tại chùa Hội được xác định thuộc thời Mạc, có quy mô lớn, số lượng phong phú và giá trị nghệ thuật đặc sắc. Đáng chú ý, sự kết hợp giữa Phật giáo và Đạo giáo được thể hiện khá rõ qua hệ thống tượng. Bên cạnh các pho tượng Phật còn có ba pho tượng Tam Thanh thuộc Đạo giáo. Điều này phản ánh sự giao thoa tín ngưỡng, tôn giáo, đồng thời cho thấy những biến đổi trong đời sống văn hóa, xã hội dưới thời Mạc.
Trung tuần tháng 10/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên đã tổ chức họp thẩm định hiện vật và hồ sơ khoa học. Tại cuộc họp, các đại biểu thống nhất lựa chọn hệ thống tượng đá thời Mạc tại chùa Hội cùng tượng Thích Ca sơ sinh chùa Keo (hiện lưu giữ tại Di tích Quốc gia Đặc biệt chùa Keo, xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên) để hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.
Việc đưa bộ tượng đá chùa Hội vào danh sách hiện vật, nhóm hiện vật đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc biệt của di sản.
Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao trách nhiệm bảo tồn, phát huy giá trị một quần thể điêu khắc đá quý hiếm, góp phần khẳng định vị thế của mỹ thuật thời Mạc trong dòng chảy lịch sử nghệ thuật dân tộc./.
Độc đáo hệ thống tượng đá thời Mạc tại chùa Hội ở Hưng Yên
Có dịp về thăm chùa Hội, tỉnh Hưng Yên, du khách sẽ được trực tiếp chiêm bái vẻ đẹp, sự độc đáo có một không hai của hệ thống tượng đá thời nhà Mạc đang được thờ phụng tại chùa.
