Không chỉ tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, phát triển công nghiệp văn hóa còn đòi hỏi thay đổi cách tiếp cận của Nhà nước: từ chủ yếu quản lý hoạt động văn hóa sang tạo lập môi trường, điều kiện và động lực cho sáng tạo, đầu tư và phát triển.
Trong đó, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tập trung nguồn lực cho sản phẩm có giá trị bản sắc và hình thành chuỗi giá trị là những yêu cầu được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh trong phiên giải trình trước Quốc hội trưa nay, ngày 10/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.
Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh đã thay mặt Chính phủ, cơ quan chủ trì soạn thảo giải trình, làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm đối với dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 7 luật về văn hóa, thể thao và du lịch.
Bộ trưởng cho biết, hai dự án luật nhận được nhiều ý kiến đóng góp tại tổ và tại hội trường; các ý kiến cơ bản thống nhất về sự cần thiết ban hành luật nhằm thể chế hóa chủ trương, định hướng của Đảng, tạo hành lang pháp lý và cơ chế, chính sách để tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, giải phóng sức sáng tạo.
Bảo vệ sở hữu trí tuệ, khơi thông nguồn lực sáng tạo
Đối với dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và các khái niệm, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, chỉnh lý theo hướng bao quát đầy đủ các hoạt động, chủ thể tham gia phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có tổ chức, cá nhân nước ngoài có liên quan.
Các khái niệm sẽ được làm rõ trên cơ sở xác định công nghiệp văn hóa là hoạt động kinh tế dựa trên giá trị văn hóa, sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ, gắn với chuỗi giá trị từ sáng tạo đến tái đầu tư. Cùng với đó, vai trò của Nhà nước cũng được xác định theo hướng kiến tạo, dẫn dắt và hỗ trợ, thay vì chủ yếu quản lý hoạt động văn hóa.
Bộ trưởng nhấn mạnh: “chuyển từ chủ yếu quản lý hoạt động văn hóa sang tạo môi trường, điều kiện và động lực phát triển.”
Theo định hướng này, các chính sách về thuế, tín dụng, đất đai, hợp tác công tư và khai thác, sử dụng tài sản công được thiết kế nhằm huy động hiệu quả nguồn lực đầu tư. Dự thảo đồng thời có cơ chế ưu đãi đối với sản phẩm mang giá trị bản sắc văn hóa Việt Nam và sản phẩm trọng điểm, qua đó tập trung nguồn lực cho những sản phẩm có sức cạnh tranh, sức lan tỏa, góp phần đưa công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng và quảng bá giá trị văn hóa Việt Nam.
Một trong những nội dung được Bộ trưởng nhấn mạnh là hỗ trợ sáng tạo và xác lập quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa. Theo Bộ trưởng: “vấn đề bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền là vấn đề quan trọng, mấu chốt trong phát triển công nghiệp văn hóa.”
Bộ trưởng cho biết, đặc trưng của công nghiệp văn hóa Việt Nam là sáng tạo cộng đồng. Vì vậy, dự thảo luật hướng tới hỗ trợ năng lực sáng tạo của nhân dân thông qua công nghệ do Nhà nước cung cấp, đồng thời góp phần bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.
Cụ thể, dự thảo đã bổ sung khái niệm phần mềm phục vụ sáng tạo, nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ tại Điều 2; chỉnh lý Điều 9 theo hướng cung cấp miễn phí các phần mềm và nền tảng này.
"Để bảo đảm sự hỗ trợ đồng bộ, thống nhất và mang tính hệ thống, chuyển đổi số cần có một phần mềm thống nhất. Tuy nhiên, việc triển khai phải được tính toán cụ thể để bảo đảm điều kiện miễn phí và sử dụng đúng mục đích," Bộ trưởng nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo đề nghị hỗ trợ khả năng tiếp cận kho học liệu, kho tài nguyên dùng chung kết nối với hệ thống đăng ký quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời hỗ trợ không gian sáng tạo và ứng dụng công nghệ.
Đối với các quy định về bản quyền, quyền tác giả, Bộ trưởng cho biết việc thực hiện sẽ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Chính phủ dự kiến xây dựng Luật Bản quyền trong năm 2027-2028. Đây sẽ là cơ sở để bổ sung, cụ thể hóa và bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ được thực hiện chặt chẽ theo quy định.
Định vị sản phẩm, nâng tầm bản sắc Việt
Về sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị bản sắc văn hóa Việt Nam và sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm, Bộ trưởng cho biết các quy định tại Điều 22, Điều 23, Điều 24 và Điều 32 nhằm tạo cơ sở pháp lý để nhận diện, khuyến khích phát triển sản phẩm gia tăng giá trị bản sắc Việt Nam; đồng thời lựa chọn những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa để tập trung nguồn lực đầu tư.
Cách tiếp cận này hướng tới khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, gắn bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc với đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia. Theo Bộ trưởng, cần vừa khuyến khích rộng rãi các sản phẩm mang bản sắc, vừa tập trung thu hút đầu tư vào những sản phẩm trọng điểm có khả năng sáng tạo đột phá, mang lại giá trị cao.
Liên quan đến việc lựa chọn lĩnh vực ưu tiên, Bộ trưởng cho biết dự thảo luật tạo khuôn khổ pháp lý cho 10 lĩnh vực, đồng thời giao Chính phủ lựa chọn, quyết định cụ thể theo từng giai đoạn.
Bộ trưởng dẫn ví dụ du lịch văn hóa hiện chiếm khoảng hơn 20% tỷ trọng của công nghiệp văn hóa; Chính phủ đang chỉ đạo tập trung phát triển du lịch di sản văn hóa.
Tương tự, Nghị quyết 28 xác định một số lĩnh vực ưu tiên như trò chơi điện tử, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn. Từ đó, Bộ trưởng đề nghị Quốc hội giao thẩm quyền và trách nhiệm cho Chính phủ xác định các lĩnh vực ưu tiên, làm cơ sở tập trung đầu tư.
Về cơ chế bảo vệ quyền lợi và sự tham gia của đồng bào dân tộc thiểu số trong phát triển công nghiệp văn hóa, Bộ trưởng cho biết dự thảo đã có một số quy định tại Điều 4, Điều 23 và Điều 27; Luật Di sản văn hóa cũng quy định nhiều nội dung liên quan.
Đặc biệt, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 28 về Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó Điều 6 quy định cơ chế, chính sách bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian truyền thống. Theo đó, Nhà nước bảo đảm nguồn lực tài chính, giao Chính phủ cụ thể hóa và đã có Nghị định số 269 quy định các cơ chế, chính sách này.
Đối với mối quan hệ giữa Luật Phát triển công nghiệp văn hóa và các luật chuyên ngành, Bộ trưởng cho biết trong 10 lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh đã có một số lĩnh vực được điều chỉnh bởi luật chuyên ngành. Vì vậy, các quy định cụ thể về đối tượng sẽ tiếp tục được hoàn thiện trong những luật này. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo sẽ rà soát để bảo đảm không bỏ sót quy định, đồng thời tránh chồng chéo.
Về tên gọi dự án luật, Bộ trưởng cho biết Chính phủ, các cơ quan của Quốc hội và Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam đã cân nhắc kỹ giữa hai phương án “Luật Công nghiệp văn hóa” và “Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.” Cuối cùng, dự án được lựa chọn tên gọi “Luật Phát triển công nghiệp văn hóa” nhằm xác định trọng tâm, trọng điểm trong bối cảnh hiện nay.
Hoàn thiện thể chế, mở đường phát triển
Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 7 luật gồm Luật Thể dục, thể thao; Luật Du lịch; Luật Thư viện; Luật Điện ảnh; Luật Di sản văn hóa; Luật Quảng cáo và Luật Báo chí, Bộ trưởng cho biết dự thảo tiếp tục xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương đối với những nhiệm vụ có tính chất liên ngành, liên vùng hoặc yêu cầu chuyên môn sâu, đồng thời tăng cường vai trò, trách nhiệm của chính quyền địa phương.
Về các nội dung cần cụ thể hóa trong văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành, Chính phủ sẽ chỉ đạo hoàn thiện theo hướng đồng bộ, minh bạch, khả thi; không đặt thêm điều kiện, hồ sơ, thủ tục hành chính và không làm phát sinh chi phí không cần thiết cho người dân, doanh nghiệp.
Bộ trưởng cũng thông tin về kế hoạch sửa đổi toàn diện các luật chuyên ngành. Theo đó, trong năm 2027, Chính phủ sẽ sửa đổi toàn diện Luật Du lịch, sau đó tiếp tục với một số luật khác.
Bộ trưởng nhấn mạnh, dự án luật lần này tập trung giải quyết những vấn đề thực sự cần thiết, cấp bách, trọng tâm là phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh và tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn. Những chính sách mới có phạm vi tác động rộng sẽ cần được nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và đánh giá tác động đầy đủ trước khi đề xuất sửa đổi.
Việc xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không đơn thuần là bổ sung một hành lang pháp lý cho các hoạt động sáng tạo, mà hướng tới xác lập một cách tiếp cận mới trong phát triển văn hóa: lấy sáng tạo làm động lực, sở hữu trí tuệ làm nền tảng bảo vệ giá trị và thị trường làm không gian phát triển.
Khi Nhà nước chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo, nguồn lực được tập trung có trọng điểm, các chủ thể sáng tạo được hỗ trợ và quyền sở hữu trí tuệ được bảo đảm, những giá trị văn hóa sẽ có thêm điều kiện để chuyển hóa thành sản phẩm, thương hiệu và giá trị kinh tế.
Đây cũng là nền tảng để công nghiệp văn hóa từng bước hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam, đồng thời đưa bản sắc văn hóa dân tộc lan tỏa sâu rộng hơn trong đời sống và hội nhập quốc tế./.
Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: Chuỗi giá trị từ những sản phẩm sáng tạo
Muốn công nghiệp văn hóa trở thành động lực kinh tế, cần tháo gỡ những nút thắt về vốn, bảo hộ sở hữu trí tuệ và thương mại hóa sản phẩm. Dự thảo luật đặt ra kỳ vọng kết nối sáng tạo với thị trường.
