Có sản phẩm sáng tạo, có thị trường và sức hút công chúng nhưng công nghiệp văn hóa Việt Nam vẫn thiếu những cơ chế đủ mạnh để biến giá trị sáng tạo thành tài sản, tạo nguồn thu và hình thành chuỗi giá trị bền vững. Trong khi đó, việc khai thác thương mại các giá trị di sản cũng cần đi đôi với bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể, nghệ nhân – những người trực tiếp gìn giữ và trao truyền di sản.
Đây là những vấn đề được các đại biểu Quốc hội tập trung phân tích khi thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sáng nay, ngày 10/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.
Từ việc lựa chọn lĩnh vực ưu tiên, hoàn thiện cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ đến chia sẻ lợi ích từ di sản và xây dựng hệ sinh thái đầu tư, các ý kiến đều hướng tới yêu cầu đưa công nghiệp văn hóa phát triển trên nền tảng những giá trị sáng tạo thực chất.
Thiếu cơ chế tạo giá trị sáng tạo
Đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội Gia Lai) cho rằng, khi xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, cần nhìn thẳng vào ba vấn đề: Việt Nam đang ở đâu, dự thảo đã xử lý trúng những điểm nghẽn cốt lõi hay chưa và nguồn lực cần được tập trung vào lĩnh vực nào.
Theo đại biểu, Việt Nam đã có những lĩnh vực sáng tạo đạt quy mô và sức lan tỏa đáng kể. Năm 2025, game Việt Nam có 4,9 tỷ lượt tải, đứng thứ hai thế giới; doanh thu phòng vé gần 5.600 tỷ đồng; các đại nhạc hội thu hút đông đảo khán giả, kín sân vận động.
Tuy nhiên, 95% lượt tải game lại đến từ thị trường nước ngoài; tín dụng dựa trên tài sản trí tuệ gần như đóng băng, trong khi vi phạm bản quyền trực tuyến trở thành rủi ro thương mại.
Từ thực tế đó, đại biểu nhận định: “Theo tôi, chúng ta đã có mầm, đã có cực nhưng chưa có ngành. Những điểm nghẽn lớn không nằm ở việc thiếu sản phẩm sáng tạo, mà ở cơ chế bảo vệ bản quyền, tài chính cho sản phẩm trí tuệ và kênh phân phối để đưa sản phẩm Việt Nam ra thị trường.”
Đánh giá dự thảo luật, đại biểu cho rằng các quy định hiện còn “rộng ở diện, dày ở thủ tục và mỏng ở phần cốt lõi.” Dự thảo bao quát 10 nhóm ngành, có hơn 10 cửa đánh giá, công nhận và khoảng 40 lần giao quy định chi tiết cho văn bản dưới luật.
Trong khi đó, nguồn lực hơn 9.000 tỷ đồng dành cho hạ tầng kết nối các khu được đại biểu đánh giá là có hiệu quả kéo vốn ngoài thấp nhất; khoản hỗ trợ chi phí sản xuất duy nhất tại Điều 32 lại dành cho doanh nghiệp phục vụ đoàn nước ngoài, còn công cụ bảo vệ bản quyền số chậm được hoàn thiện.
Đại biểu đề nghị Điều 5 cần thiết kế cơ chế xác định lĩnh vực công nghiệp văn hóa trọng điểm theo từng giai đoạn, giao Chính phủ lựa chọn tối đa 3-4 lĩnh vực trong mỗi chu kỳ 5 năm.
“Trước mắt, cần ưu tiên game và nội dung số, điện ảnh và phim truyền hình, âm nhạc, biểu diễn và công nghiệp sự kiện. Cùng với đó là cơ chế đặc thù bảo vệ tài sản trí tuệ, xử lý nhanh tên miền vi phạm, cắt dòng tiền quảng cáo và thanh toán của các trang vi phạm bản quyền; chuyển trọng tâm ngân sách từ đầu tư hạ tầng thô sang hỗ trợ tài chính cho sản phẩm trí tuệ Việt Nam,” đại biểu đề xuất.
Một nội dung khác được đại biểu Lê Hoàng Anh đặc biệt lưu ý là chính sách ưu đãi thuế. Theo đại biểu, Kết luận 18 yêu cầu bảo đảm tính trung lập của chính sách thuế, trong khi điểm b khoản 1 Điều 35 của dự thảo đưa sản phẩm văn hóa vào nhóm được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức cao nhất, ngang với chip bán dẫn, đồng thời giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định. Cách thiết kế này có thể tạo kẽ hở để các dự án bất động sản núp bóng dự án văn hóa nhằm hưởng ưu đãi.
Đại biểu đề nghị chỉ áp dụng ưu đãi thuế đối với các sản phẩm thuộc lĩnh vực trọng điểm, với tiêu chí cụ thể được quy định trong luật và do cơ quan Trung ương đánh giá, thay vì giao toàn bộ quyền quyết định cho địa phương. Đồng thời, cần bổ sung chỉ tiêu thống kê tài khoản vệ tinh và thực hiện báo cáo Quốc hội hằng năm để theo dõi hiệu quả chính sách.
Nhấn mạnh yêu cầu lựa chọn đúng trọng tâm đầu tư, đại biểu Lê Hoàng Anh liên hệ với thực tiễn tại Gia Lai: “Gia Lai, nơi tôi được cử tri bầu làm đại biểu có 2 di sản UNESCO là Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên và Nghệ thuật Bài chòi."
"Các nghệ nhân không cần thêm một khu đất ưu đãi, họ cần câu chuyện của mình được kể trong một bộ phim, vang lên trong ca khúc, sống trong trò chơi và được trả bản quyền xứng đáng. Chọn đúng lõi, dồn đúng sức - đó là cách để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển,” đại biểu Lê Hoàng Anh nói.
Khai thác di sản, phải chia sẻ lợi ích
Từ góc độ bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản, đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn đại biểu Quốc hội An Giang) cho rằng dự thảo luật cần có quy định rõ ràng hơn về cơ chế chia sẻ lợi ích khi các giá trị văn hóa được khai thác thương mại.
Đại biểu dẫn Báo cáo số 698 trang 21, trong đó khẳng định đã tiếp thu ý kiến về bảo đảm chia sẻ lợi ích hợp pháp của cộng đồng tại điểm l khoản 2 Điều 19. Tuy nhiên, theo đại biểu, dự thảo chỉnh lý ngày 9/11 vẫn chưa thể hiện rõ nội dung này, chủ yếu dừng ở các quy định về hỗ trợ, kết nối doanh nghiệp.
“Tại khoản 3 Điều 26, quy định về sàn giao dịch mới yêu cầu khai báo nguồn gốc sản phẩm, chưa đặt ra cơ chế cụ thể về tiếp cận, chia sẻ lợi ích, sự đồng thuận, tự nguyện và thông báo trước với cộng đồng chủ thể,” đại biểu Châu Quỳnh Dao cho hay.
Thực tế khai thác di sản cho thấy khoảng trống này có thể dẫn đến tình trạng cộng đồng gìn giữ giá trị văn hóa nhưng không được hưởng lợi tương xứng. Đại biểu nêu ví dụ hoa văn thổ cẩm được doanh nghiệp thời trang sử dụng để in lên áo, túi xách bán với giá hàng triệu đồng, trong khi người trực tiếp dệt nên những hoa văn ấy chỉ nhận được vài chục nghìn đồng. Tiếng khèn của đồng bào Mông cũng có thể bị cắt ghép thành nhạc sàn dung tục, làm sai lệch giá trị và ý nghĩa văn hóa vốn có.
Theo đại biểu: “Khoản 2 Điều 23 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành xác định văn học, nghệ thuật dân gian là tài sản công cộng, chỉ yêu cầu dẫn chiếu nguồn gốc mà chưa bắt buộc phải xin phép hoặc trả thù lao. Luật Di sản văn hóa đã có quy định ưu tiên bảo vệ di sản, nhưng cơ chế chia sẻ lợi ích từ hoạt động khai thác thương mại vẫn chưa được cụ thể hóa đầy đủ.”
Đại biểu cũng lưu ý nguy cơ các giá trị di sản bị xâm lấn, bào mòn trong môi trường công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Với những di sản có nhiều biến thể, khó xác định nguồn gốc, việc bảo vệ càng cần được tiếp cận từ quyền và lợi ích của cộng đồng chủ thể, thay vì chỉ dựa vào khả năng chứng minh xuất xứ.
Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị bổ sung cụm từ “bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể” vào điểm l khoản 2 Điều 19. Đối với khoản 3 Điều 26, cần quy định sản phẩm hoặc quyền tài sản được khai thác từ di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng.
Đồng thời, sửa Điều 7 theo hướng ngăn chặn việc tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, AI để sao chép trái phép di sản phi vật thể, tri thức truyền thống khi chưa có sự đồng thuận của chủ thể di sản. Tiêu chí bản quyền văn hóa và chia sẻ lợi ích cần trở thành điều kiện tiên quyết trong quá trình phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Khơi thông nguồn lực, giữ gìn bản sắc
Ở góc độ xây dựng hệ sinh thái và chuỗi giá trị, đại biểu Tô Ái Vang (Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách Thành phố Cần Thơ), đề nghị dự thảo luật cần làm rõ hơn nội hàm công nghiệp văn hóa, không chỉ giới hạn ở các sản phẩm đầu ra mà phải bao quát cả quá trình hình thành, sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng.
Theo đại biểu, tại Điều 1 và Điều 2, cần bổ sung các khái niệm “hệ sinh thái” và “chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa” để tạo cơ sở pháp lý cho việc phát triển đồng bộ các chủ thể, nguồn lực và hoạt động trong lĩnh vực này.
Đối với Điều 4, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu: “Bảo tồn không gian văn hóa nguyên bản, vùng nguyên liệu văn hóa địa phương và các ngành nghề phụ trợ. Đây là những yếu tố tạo nên nền tảng bản sắc cho sản phẩm công nghiệp văn hóa, cần được tính đến trong quy hoạch và chính sách phát triển.”
Đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định việc sử dụng hợp lý một tỷ lệ đất nông nghiệp, đất di sản để xây dựng hạ tầng dịch vụ phục vụ công nghiệp văn hóa, nhưng phải bảo đảm không làm thay đổi bản chất di sản. Cùng với đó là chính sách ưu đãi đối với các dự án tích hợp nhiều giá trị nông nghiệp, du lịch và hỗ trợ xây dựng thương hiệu quốc gia cho sản phẩm gắn với chỉ dẫn địa lý độc bản.
Về cơ chế huy động nguồn lực, đại biểu đề nghị Điều 21 cần mở rộng hình thức hợp tác công tư (PPP) đối với các công trình di sản văn hóa phi vật thể và không gian văn hóa làng nghề.
Theo đại biểu, những mô hình như phục dựng múa rối nước, tổ chức các chương trình biểu diễn thực cảnh hay số hóa di sản làng nghề đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian đầu tư dài và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nếu thiếu cơ chế khuyến khích phù hợp, doanh nghiệp sẽ khó mạnh dạn tham gia đầu tư, trong khi đây là những hoạt động có khả năng kết nối bảo tồn di sản với phát triển sản phẩm văn hóa.
Đại biểu Tô Ái Vang đề xuất chính sách miễn thuế trong 5 năm đầu và giảm 50% thuế trong 5 năm tiếp theo đối với doanh nghiệp có trên 70% doanh thu từ sản phẩm công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn bản sắc và sử dụng lao động địa phương. Đây là cơ chế nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào những sản phẩm vừa tạo giá trị kinh tế, vừa góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa.
Nhấn mạnh lợi thế riêng của Việt Nam trong phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Tô Ái Vang bày tỏ: “Sức mạnh của công nghiệp văn hóa Việt Nam không nằm ở việc chúng ta bắt chước các quốc gia hiện đại, mà nằm ở chỗ chúng ta làm mới những giá trị của ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Từ hạt gạo, từ tiếng trống chèo, từ mặt nước ruộng sâu, nếu có một hành lang pháp lý đủ rộng, đủ thoáng, đủ sắc sảo thì chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra những thương hiệu toàn cầu.”
Từ việc lựa chọn lĩnh vực trọng điểm, hoàn thiện cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ đến bảo đảm quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản và khơi thông nguồn lực đầu tư, các ý kiến đại biểu đều nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một hành lang pháp lý thực chất cho công nghiệp văn hóa.
Phát triển lĩnh vực này không chỉ là tạo thêm sản phẩm hay mở rộng hạ tầng, mà còn phải hình thành chuỗi giá trị, bảo vệ quyền sáng tạo, giữ gìn bản sắc và bảo đảm những người trực tiếp tạo nên giá trị văn hóa được hưởng lợi công bằng./.
Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: Chuỗi giá trị từ những sản phẩm sáng tạo
Muốn công nghiệp văn hóa trở thành động lực kinh tế, cần tháo gỡ những nút thắt về vốn, bảo hộ sở hữu trí tuệ và thương mại hóa sản phẩm. Dự thảo luật đặt ra kỳ vọng kết nối sáng tạo với thị trường.
