Nằm trên gò đất cao giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ, chùa Thái Lạc, xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu còn lưu giữ dấu ấn kiến trúc gỗ thời Trần.
Hơn bảy thế kỷ trôi qua, những cấu kiện gỗ cùng các mảng chạm khắc tinh xảo tại tòa Thượng điện vẫn hiện diện, phản ánh trình độ tạo hình và đời sống văn hóa của người Việt xưa.
Không chỉ là nơi thờ Phật và thần Pháp Vân, ngôi chùa còn gắn bó mật thiết với tín ngưỡng Tứ Pháp của cư dân nông nghiệp lúa nước. Những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật đã đưa chùa Thái Lạc trở thành Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2018.
Dấu ấn ngôi cổ tự gắn với tín ngưỡng Tứ Pháp
Chùa Thái Lạc còn có tên gọi là chùa Pháp Vân, Pháp Vân tự hay chùa Bà Cả. Ngôi chùa thờ Phật và thần Pháp Vân-vị thần tượng trưng cho mây, một trong bốn vị thần thuộc tín ngưỡng Tứ Pháp, gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, gắn với các hiện tượng mây, mưa, sấm, chớp. Tín ngưỡng Tứ Pháp hình thành trong quá trình giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian bản địa, phát triển mạnh ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo các tư liệu về di tích, chùa được khởi dựng từ thời Trần, sau đó trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo dưới các triều đại Mạc, Lê và Nguyễn. Những lần sửa chữa qua các thế kỷ giúp ngôi chùa tiếp tục tồn tại, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân. Dù một số hạng mục mang dấu ấn của các thời kỳ sau, di tích vẫn bảo lưu được những cấu kiện kiến trúc và mảng chạm khắc gỗ có giá trị đặc biệt, nhất là tại tòa Thượng điện.
Chùa được xây dựng trên gò đất cao, mặt tiền quay về hướng Đông Nam. Tổng thể công trình có bố cục theo kiểu “nội công ngoại quốc,” với các hạng mục được sắp xếp tương đối cân đối theo trục Tây Bắc-Đông Nam. Quần thể gồm tam quan, sân chùa, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, hai dãy hành lang và khu vườn tháp. Các công trình liên kết với nhau, tạo nên không gian thờ tự đặc trưng của kiến trúc chùa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Tam quan có kiến trúc hai tầng, tám mái, cổng chính cao hơn hai cổng phụ. Các đầu đao uốn cong, bờ nóc tạo hình mềm mại, kết hợp những chi tiết trang trí mang phong cách truyền thống. Qua tam quan là sân chùa và khu Tam bảo, nơi tập trung các không gian thờ tự chính.
Tam bảo gồm tiền đường, thiêu hương và Thượng điện. Tiền đường có hệ thống khung gỗ với các bộ vì được tạo tác theo kiểu chồng rường giá chiêng. Những mảng trang trí tại đây mang dấu ấn mỹ thuật thời Nguyễn, với đề tài tứ linh, tùng lộc, hoa lá. Bên trong bài trí tượng Đức Ông, Thánh hiền, Hộ pháp cùng hoành phi, câu đối và đồ thờ tự.
Tòa thiêu hương, còn gọi là ống muống, nối tiền đường với Thượng điện, tạo sự liên kết giữa các không gian thờ tự. Phía sau là nhà Tổ gồm bảy gian, thờ Bồ Đề Đạt Ma và các vị sư tổ có công trụ trì, gìn giữ chùa. Hai dãy hành lang chạy dọc hai bên, trong khi nhà Mẫu và vườn tháp góp phần hoàn thiện tổng thể kiến trúc.
Thượng điện-nơi lưu giữ tinh hoa chạm khắc gỗ
Giá trị nổi bật của chùa Thái Lạc tập trung tại tòa Thượng điện, nơi bảo lưu hệ thống cấu kiện gỗ và những tác phẩm chạm khắc mang phong cách thời Trần. Các bộ vì, cốn, ván lá đề và xà nách vừa đảm nhiệm chức năng kết cấu, vừa trở thành không gian thể hiện tài nghệ của những người thợ xưa.
Đáng chú ý, hai bộ vì nóc ở gian giữa được tạo tác theo kiểu “giá chiêng,” kết hợp các mảng lá đề chạm cảnh tiên nữ đầu người mình chim đang dâng hoa. Đây là loại hình trang trí hiếm gặp trong kiến trúc gỗ cổ Việt Nam.
Theo hồ sơ di tích, Thượng điện còn lưu giữ hệ thống 20 bức phù điêu gỗ mang phong cách thời Trần, trong đó có những tiêu bản độc đáo. Một số tư liệu giới thiệu di tích ghi nhận hiện còn 16 bức chạm. Các mảng chạm tập trung trên cốn, ván lá đề và những cấu kiện giữa các cột trụ. Đề tài khá phong phú, từ hình người, linh vật đến hoa lá, vân mây. Bố cục được tổ chức chặt chẽ, các chi tiết xử lý công phu, nhiều cấu kiện được chạm khắc ở cả hai mặt. Nhờ đó, những bộ phận vốn phục vụ chức năng nâng đỡ, liên kết khung nhà trở thành các tác phẩm tạo hình có giá trị thẩm mỹ cao. Nổi bật trong số đó là mảng chạm cảnh dàn nhạc ba người. Các nhạc công ngồi trên những đám mây, người ở giữa chơi đàn tranh, hai người hai bên sử dụng đàn tỳ bà và đàn tam.
Một đề tài độc đáo khác là những nhạc công ngồi trên lưng chim phượng tấu nhạc. Các nhân vật sử dụng nhiều loại nhạc cụ như đàn tỳ bà, đàn nguyệt, nhị, tiêu và sáo. Hình dáng nhạc công, tư thế biểu diễn cùng cách tạo hình chim phượng được thể hiện sinh động.
Hình tượng tiên nữ đầu người mình chim, thường được gọi là Kinnara cũng xuất hiện với nhiều cách bố cục. Có mảng thể hiện một tiên nữ đơn lẻ, có mảng bố trí hai hình tượng đối diện hoặc cùng hướng về trung tâm, trong tư thế dâng hoa. Phần thân trên mang dáng người, phần dưới là chim với đôi cánh mở rộng và chiếc đuôi dài. Động tác nâng bình hoa, dáng đầu và đường nét trang phục được xử lý mềm mại, tạo cảm giác chuyển động giữa những dải mây.
Các mảng chạm rồng và chim phượng cũng góp phần tạo nên diện mạo riêng cho Thượng điện. Hình rồng xuất hiện trên các xà nách, có con ẩn hiện giữa những đám mây, tạo cách diễn tả không gian đáng chú ý. Chim phượng được thể hiện với đôi cánh dang rộng, đuôi uốn lượn, gắn với hình tượng nhạc công thiên thần. Bên cạnh đó là các họa tiết lá đề, hoa sen, dây leo và vân mây, tạo sự liên kết giữa các mảng chạm.
Điểm đáng chú ý trong nghệ thuật chạm khắc tại chùa Thái Lạc là sự kết hợp giữa kỹ thuật xử lý mảng khối và đường nét. Trên nền gỗ cứng, những nhát đục dứt khoát vẫn tạo được hình dáng mềm mại, uyển chuyển. Kỹ thuật chạm nổi kết hợp chạm bong kênh giúp hình tượng có chiều sâu, tách khỏi nền gỗ và tạo hiệu quả thị giác rõ nét.
Thông qua các tác phẩm, có thể nhận thấy dấu ấn giao lưu giữa văn hóa Đại Việt với những ảnh hưởng từ phương Bắc và Nam Á, nhất là trong các hình tượng liên quan đến Phật giáo.
Di sản kiến trúc phản ánh đời sống văn hóa Đại Việt
Những mảng chạm tại chùa Thái Lạc không đơn thuần là sản phẩm trang trí kiến trúc, qua hình tượng con người, nhạc cụ, trang phục và các linh vật, người xem có thể tìm hiểu thêm về sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật âm nhạc và quan niệm thẩm mỹ của xã hội đương thời.
Các hình ảnh dàn nhạc, nhạc công cưỡi phượng và tiên nữ tấu nhạc cung cấp những tư liệu trực quan có giá trị về nhạc cụ truyền thống. Cách thể hiện trang phục nhiều lớp, tư thế ngồi và động tác biểu diễn cũng cho thấy nghệ nhân đã quan sát, chắt lọc những chi tiết từ đời sống để đưa vào tác phẩm.
Bên cạnh đó, hình tượng rồng, phượng, hoa sen và lá đề thể hiện sự đan xen giữa quan niệm tín ngưỡng với nghệ thuật trang trí. Các hình tượng được sắp xếp phù hợp với cấu trúc kiến trúc, vừa làm nổi bật từng bộ phận, vừa tạo nên sự thống nhất cho không gian Thượng điện.
Những cấu kiện gỗ còn lại cũng phản ánh kỹ thuật xây dựng của người Việt thời Trần. Việc kết hợp các bộ vì, cốn và ván trang trí cho thấy người thợ xưa không tách rời yêu cầu chịu lực với mục đích thẩm mỹ. Công trình vì thế vừa bảo đảm công năng sử dụng, vừa tạo ra không gian nghệ thuật phong phú.
Trong tổng thể di tích, các hạng mục được bổ sung, sửa chữa qua nhiều giai đoạn, phản ánh quá trình tồn tại và thích ứng của ngôi chùa trước những biến động lịch sử. Những dấu tích kiến trúc thuộc các thời kỳ khác nhau giúp nhận diện lịch sử phát triển của di tích, đồng thời cho thấy vai trò của cộng đồng trong việc duy trì nơi thờ tự qua nhiều thế hệ.
Với các nhà nghiên cứu, chùa Thái Lạc là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Trần, mối quan hệ giữa kiến trúc và điêu khắc cũng như sự giao lưu văn hóa trong lịch sử. Với công chúng, những tác phẩm còn lưu giữ tại đây giúp hình dung rõ hơn về tài nghệ của người thợ thủ công và đời sống tinh thần của người Việt cách đây nhiều thế kỷ.
Gìn giữ di tích gắn với đời sống cộng đồng
Năm 1964, chùa Thái Lạc được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia. Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1820/QĐ-TTg, xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với ngôi chùa. Danh hiệu này ghi nhận vị trí nổi bật của chùa trong hệ thống di sản kiến trúc, mỹ thuật cổ Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ những giá trị đã được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và mỹ thuật, chùa Thái Lạc còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương. Những nghi lễ gắn với việc thờ Phật và thần Pháp Vân được duy trì qua nhiều thế hệ, góp phần giữ gìn mối liên hệ giữa di sản vật thể với các tập quán văn hóa cộng đồng.
Nổi bật là lễ hội cầu mưa, còn gọi là lễ hội Tứ Pháp, diễn ra từ ngày 6 đến ngày 8 tháng Ba âm lịch hằng năm. Lễ hội thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ của cư dân nông nghiệp. Đây cũng là dịp để người dân thực hành nghi lễ truyền thống, gặp gỡ cộng đồng và tiếp nối những phong tục được trao truyền từ đời này sang đời khác.
Năm 2022, lễ hội chùa Thái Lạc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này cho thấy giá trị của di tích không chỉ nằm ở các công trình, hiện vật cổ mà còn ở những thực hành văn hóa vẫn hiện diện trong đời sống đương đại.
Việc bảo tồn chùa Thái Lạc đặt ra yêu cầu gìn giữ đồng thời cả về kiến trúc, hiện vật cùng không gian thực hành tín ngưỡng. Đối với các cấu kiện gỗ cổ, cần thường xuyên theo dõi tình trạng xuống cấp, kiểm soát độ ẩm, phòng ngừa mối mọt và nguy cơ cháy. Các hoạt động tu bổ cần dựa trên cơ sở nghiên cứu khoa học, tôn trọng yếu tố nguyên gốc, tránh làm mất đi những dấu tích tạo nên giá trị lịch sử của di tích.
Cùng với trách nhiệm của cơ quan chuyên môn và nhà chùa, sự tham gia của cộng đồng giữ vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn. Việc tổ chức lễ hội phù hợp với truyền thống, hướng dẫn khách tham quan ứng xử đúng mực trong không gian thờ tự và nâng cao nhận thức về giá trị của các tác phẩm chạm khắc sẽ góp phần bảo vệ di sản lâu dài.
Trải qua nhiều thế kỷ, chùa Thái Lạc vẫn lưu giữ những dấu tích quý của kiến trúc và nghệ thuật tạo hình cổ Việt Nam. Được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, chùa Thái Lạc mang trên mình trách nhiệm bảo tồn một phần di sản kiến trúc, mỹ thuật và tín ngưỡng của dân tộc.
Gìn giữ ngôi chùa không chỉ là bảo vệ những cấu kiện gỗ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ mà còn là lưu giữ ký ức văn hóa, để những giá trị do cha ông tạo dựng tiếp tục được nhận diện, nghiên cứu và trao truyền cho các thế hệ mai sau./.
Mộc bản chùa Trăm Gian: Kết tinh tinh hoa Phật giáo và nghệ thuật khắc gỗ
Các mộc bản kinh Phật ở chùa Trăm Gian (Hải Phòng) vừa tôn vinh sự hưng thịnh của Phật giáo, vừa mang giá trị tôn giáo, giá trị giáo dục, thẩm mỹ, ngôn ngữ, lịch sử hết sức đặc sắc.
