Chiêng Tha là loại nhạc cụ độc đáo gắn liền với đời sống tín ngưỡng, tinh thần và bản sắc văn hóa của cộng đồng Brâu ở Quảng Ngãi (thuộc tỉnh Kon Tum cũ). Hành trình gìn giữ tiếng chiêng cổ Tha như một cách thức độc đáo mà người Brâu nối dài mạch nguồn văn hóa của dân tộc đặc sắc của mình.
Tiếng chiêng gắn với đời sống tâm linh
Người Brâu ở làng Đăk Mế xem chiêng Tha là báu vật thiêng liêng, biểu tượng kết nối giữa con người với thế giới thần linh. Trong những dịp lễ trọng, cộng đồng tổ chức nghi thức “mời Tha nói” (Tha pơi), qua đó gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no ấm, hạnh phúc và cầu mong thần linh, tổ tiên phù hộ dân làng.
Với cộng đồng nơi đây, chiêng Tha không chỉ là nhạc cụ trong hoạt động văn nghệ mà còn được coi như một thành viên trong gia đình, được trân trọng, gìn giữ qua nhiều thế hệ. Một bộ chiêng Tha gồm hai chiếc có kích thước khác nhau, đường kính khoảng 45-50cm. Chiếc nhỏ gọi là chiêng Vợ (Chuar), chiếc lớn hơn là chiêng Chồng (Jơ Liêng). Mỗi chiếc có hai lỗ để luồn dây treo khi diễn tấu.
Điều làm nên nét riêng của chiêng Tha còn nằm ở cách trình diễn. Người Brâu không gọi là đánh chiêng mà dùng cách nói “Tha pơi”, nghĩa là “mời Tha nói.” Trước khi diễn tấu, người thực hành phải làm lễ “mời Tha ăn,” “mời Tha uống.” Người chủ lễ thường là già làng hoặc người được cộng đồng tín nhiệm.
Khi trình diễn, hai người ngồi đối diện nhau, phối hợp sử dụng hai loại dùi để tạo âm thanh. Dùi đực (Tơ Lông Tha) thẳng, dài khoảng 50cm, dùng để thúc vào lòng chiêng; dùi cái (Giơ Ra) ngắn hơn, tạo hình cong như cổ ngỗng, dùng để thúc vào mặt chiêng.
Chiêng được treo trên xà nhà hoặc giá đỡ, mép dưới cách mặt đất khoảng 10cm. Người đánh chiêng ngồi bệt, duỗi chân, dùng bàn chân áp sát thành chiêng để ngắt tiếng, tạo nên âm sắc riêng biệt.
Trong mỗi cuộc diễn tấu, chiêng Vợ luôn cất tiếng trước, sau khi nhịp điệu ổn định, chiêng Chồng mới hòa vào. Chỉ khi chiêng Tha đã ngân lên một, hai bài, những chiêng khác mới được tham gia. Trình tự ấy thể hiện vị trí đặc biệt của chiêng Tha trong không gian văn hóa truyền thống của người Brâu.
Chiêng Tha thường vang lên trong những dịp vui như đón khách quý, lễ phát rẫy, lễ tỉa lúa, mừng lúa mới hay mừng nhà rông mới; nhưng đặc biệt không được sử dụng trong tang ma. Những bài chiêng quen thuộc như làm rẫy, đuổi chim, khách đến làng, khúc hát ru, mừng lúa mới… phản ánh sinh động đời sống lao động, sinh hoạt phong phú của cộng đồng. Chiêng Tha có thể trình diễn độc lập hoặc hòa cùng những nhạc cụ khác và giọng hát, tạo nên âm hưởng đặc trưng của núi rừng.
Với người Brâu, mỗi khi tiếng chiêng Tha cất lên cũng là lúc những lời cầu chúc tốt đẹp được gửi gắm, mang theo niềm tin về sự bình an, hạnh phúc của gia đình và buôn làng.
Truyền lửa cho thế hệ tiếp nối
Trước đây, hầu như thế hệ nào trong làng cũng có người biết đánh chiêng Tha. Nhưng hiện nay, số nghệ nhân sử dụng thành thạo không còn nhiều, chỉ còn một số người như A Miu, A Gu, A Lay, A Đang, A Thương, A An, A Thanh, A Tô, A Áp và ông. Nếu không có lực lượng kế cận, nguy cơ thu hẹp không gian diễn xướng và mai một những giá trị văn hóa đặc sắc của người Brâu là điều đáng lo ngại.
Hiện nay, địa phương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó chú trọng người Brâu. Các hoạt động tập luyện cồng chiêng, múa xoang được duy trì, đồng thời phục vụ giới thiệu văn hóa truyền thống đến các đoàn khách tham quan.
Địa phương cũng phối hợp với Trung tâm học tập cộng đồng và Đoàn xã vận động 35 thanh, thiếu niên người Brâu trong độ tuổi từ 12 - 20 tham gia lớp truyền dạy cồng chiêng, múa xoang. Lớp học được tổ chức định kỳ mỗi tháng hai lần, hướng đến mục tiêu tạo nguồn nhân lực kế thừa, từng bước đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Cùng với đó, việc quan tâm, động viên nghệ nhân và bồi dưỡng đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở cũng là những giải pháp cần thiết để duy trì thực hành di sản trong cộng đồng. Bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những bộ chiêng mà quan trọng hơn là duy trì được người biết đánh, người hiểu giá trị và những không gian văn hóa để tiếng chiêng tiếp tục hiện diện trong đời sống. Bởi, với đồng bào Brâu, chiêng Tha không chỉ là nhạc khí mà còn là thần linh, là tổ tiên của họ./.
Gia Lai sẵn sàng cho Festival Cồng chiêng-Tuần lễ Hoa Dã quỳ-Núi lửa Chư Đang Ya
Festival bảo đảm tính nguyên gốc của âm nhạc cồng chiêng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số, gắn hoạt động văn hóa với trải nghiệm mùa hoa dã quỳ và khám phá núi lửa Chư Đang Ya tại Gia Lai.
