Giá càphê, gạo hay cao su có thể biến động mạnh chỉ trong vài tuần, kéo theo những tác động trực tiếp đến kế hoạch sản xuất, thu mua và xuất khẩu của hàng nghìn doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, thị trường hàng hóa phái sinh được kỳ vọng cung cấp công cụ để các chủ thể kinh tế chủ động phòng ngừa rủi ro giá, thay vì chỉ ứng phó khi thị trường đã biến động.
Tuy nhiên, để thị trường này thực sự phát huy vai trò, bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng quy mô giao dịch, mà còn là xây dựng nền tảng hạ tầng, thể chế và cơ chế bảo vệ người tham gia đủ vững chắc.
Từ chủ trương đến hành động
Chủ trương phát triển đồng bộ các loại thị trường đã được đặt ra từ Đại hội IX của Đảng năm 2001. Các Nghị quyết tiếp theo của Trung ương tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển phương thức giao dịch hiện đại, nhất là đối với nông sản và vật tư nông nghiệp, nhằm ổn định giá và giảm rủi ro cho người sản xuất, người tiêu dùng.
Gần đây, Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam tiếp tục định hướng phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh. Chính phủ đã thông qua chính sách của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 7/8/2026. Bộ Công Thương cũng ban hành Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026, phê duyệt Đề án "Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045." Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cũng đang được trình Quốc hội xem xét thông qua.
Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết Việt Nam định hướng xây dựng thị trường minh bạch, an toàn, hiện đại, gắn kết chặt chẽ với thị trường hàng hóa vật chất và phục vụ thiết thực hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Đến năm 2030, đề án đặt mục tiêu có khoảng 10 mặt hàng nội địa được giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa, thu hút 300-500 doanh nghiệp tham gia. Việt Nam cũng hướng tới hình thành 3-5 mặt hàng chủ lực có giá tham chiếu trong nước và tham gia định hình giá khu vực; đồng thời phấn đấu để 20-30% doanh nghiệp thuộc các ngành hàng chủ lực sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá.
Các mặt hàng như càphê Robusta, gạo, cao su, hồ tiêu và hạt điều được xác định là những nhóm hàng có tiềm năng phát triển. Ông Linh nhấn mạnh trọng tâm là từng bước đưa sản phẩm phái sinh gắn với thế mạnh của Việt Nam lên niêm yết, giao dịch tại các thị trường quốc tế, qua đó nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Chuẩn hóa để tạo niềm tin thị trường
Để thị trường vận hành hiệu quả, ông Lê Bá Ngọc, Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương) cho rằng điều kiện tiên quyết là tạo được niềm tin của doanh nghiệp về chất lượng hàng hóa, giá cả, khả năng thực hiện hợp đồng và cách thức giải quyết tranh chấp.
"Một hợp đồng được niêm yết chưa đủ để bảo đảm những điều đó. Vì vậy, chuẩn hóa không chỉ là thống nhất quy cách hàng hóa mà còn là tổ chức các điều kiện để người mua và người bán có thể giao dịch với chi phí và rủi ro hợp lý," ông Ngọc nhấn mạnh.
Theo đó, tiêu chuẩn chất lượng, khối lượng và điều kiện giao nhận cần xuất phát từ nhu cầu thị trường, phù hợp khả năng cung ứng. Hệ thống kiểm định đáng tin cậy giúp giảm chi phí xác minh; kho bãi, logistics và chứng từ xác nhận quyền đối với hàng hóa hỗ trợ lưu giữ, chuyển giao; thông tin giá minh bạch giúp doanh nghiệp có cơ sở ra quyết định. Giá trị của chuẩn hóa nằm ở sự kết nối đồng bộ giữa các cấu phần này, chứ không phải ở việc đặt thêm các yêu cầu kỹ thuật riêng lẻ.
Đáng chú ý, Nghị định số 302/2026/NĐ-CP đã gắn việc thành lập sở giao dịch hàng hóa với yêu cầu xây dựng lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam trong 5 năm. Quy định này cho thấy định hướng phát triển thị trường không chỉ dừng ở mở rộng giao dịch mà còn hướng tới khai thác thế mạnh hàng hóa trong nước.
Về liên thông quốc tế, ông Ngọc lưu ý rằng khi tiêu chuẩn chất lượng, kiểm định, chứng từ kho và quy trình giao nhận tương thích với đối tác, người mua nước ngoài có thể tiếp cận hàng Việt Nam qua sở giao dịch. Tuy nhiên, kết nối giữa các sở giao dịch không tự động bảo đảm giao nhận xuyên biên giới; các yêu cầu về quyền đối với hàng hóa, thủ tục xuất nhập khẩu và điều kiện giao nhận vẫn phải được đáp ứng đầy đủ.
An toàn hệ thống là điều kiện tiên quyết
Từ góc độ bảo vệ người tham gia thị trường, Phó giáo sư, tiến sỹ Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế thuộc Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam nhấn mạnh rằng niềm tin là nền tảng để thu hút doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Theo ông Long, bảo vệ nhà đầu tư không đồng nghĩa với bảo đảm mọi giao dịch đều có lợi nhuận, mà là bảo đảm quyền và tài sản hợp pháp được tôn trọng, thông tin được cung cấp đầy đủ và giao dịch được thực hiện công bằng. Nguyên tắc tách biệt tài sản khách hàng với tài sản của tổ chức trung gian cần được luật hóa rõ ràng; tiền ký quỹ và tài sản bảo đảm phải được quản lý, hạch toán, đối soát riêng, không được tùy tiện sử dụng cho các nghĩa vụ riêng của tổ chức trung gian.
Về giám sát, ông Long đề xuất chuyển từ xử lý vi phạm sau khi xảy ra sang chủ động phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn nguy cơ mất an toàn ngay từ sớm. Cơ quan quản lý cần theo dõi vị thế giao dịch, mức độ tập trung rủi ro, biến động giá bất thường và các giao dịch có dấu hiệu thao túng. Việc kết nối thông tin giữa thị trường phái sinh và thị trường hàng hóa cơ sở cũng có ý nghĩa quan trọng để nhận diện hành vi lợi dụng giao dịch trên cả hai thị trường.
Chuyên gia đề xuất năm định hướng ưu tiên khi xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm: Luật hóa nguyên tắc an toàn hệ thống; thiết lập cơ chế phân bổ tổn thất rõ ràng; bảo vệ thực chất quyền tài sản của nhà đầu tư; giám sát theo mức độ rủi ro; và phát triển thị trường phù hợp với năng lực kiểm soát.
Ông Long đặt ra ba câu hỏi mà đại biểu Quốc hội cần làm rõ khi thẩm tra luật: Nếu thành viên giao dịch đổ vỡ, ai chịu tổn thất? Nếu tổ chức trung gian mất khả năng thanh toán, tài sản khách hàng được bảo vệ như thế nào? Nếu thị trường biến động cực đoan, ai có thẩm quyền can thiệp và chịu trách nhiệm?
"Một thị trường phái sinh phát triển không phải là thị trường không có thua lỗ, mà là thị trường trong đó rủi ro được nhận diện, trách nhiệm được xác định, tài sản hợp pháp được bảo vệ và tổn thất không dễ dàng lan truyền thành khủng hoảng. An toàn thị trường không phải là rào cản của phát triển, mà chính là điều kiện tiên quyết để phát triển bền vững," ông Long nhận định./.