Chính sách an sinh xã hội không chỉ cần bảo đảm quyền lợi cho người đang tham gia mà còn phải giải quyết thỏa đáng những trường hợp đã nghỉ hưu, có quá trình đóng bảo hiểm xã hội nhưng có nguy cơ chịu thiệt thòi do khác biệt về thời điểm hưởng chế độ. Cùng với đó, việc mở rộng diện thụ hưởng trợ cấp hưu trí xã hội cần được xem xét trên cơ sở bảo đảm tính bao trùm của chính sách, không làm mất đi những quyền lợi người dân đã tích lũy.
Đặc biệt, sự phát triển của các phương thức làm việc mới cũng đòi hỏi pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động phải theo kịp thực tiễn, bảo vệ người lao động cả khi làm việc ngoài không gian doanh nghiệp.
Sáng 9/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, Luật An toàn, vệ sinh lao động, các đại biểu Quốc hội đã đề xuất nhiều nội dung nhằm hoàn thiện chính sách an sinh, khắc phục những khoảng trống trong bảo vệ quyền lợi người lao động.
Bảo đảm quyền lợi, không phân biệt thời điểm nghỉ hưu
Góp ý dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, đại biểu Phạm Hùng Thắng (Đoàn đại biểu Quốc hội Ninh Bình) đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng quy định về mức lương hưu thấp nhất, bảo đảm quyền lợi của những người đã nghỉ hưu trước khi luật sửa đổi có hiệu lực.
Theo đại biểu, khoản 34 Điều 1 dự thảo Luật quy định một số nhóm người tham gia bảo hiểm xã hội trước ngày 1/7/2025, có từ đủ 20 năm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, được hưởng lương hưu hằng tháng thấp nhất bằng mức tham chiếu tại thời điểm hưởng. Tuy nhiên, dự thảo chưa làm rõ quy định này có áp dụng đối với người đã nghỉ hưu và đang hưởng lương hưu trước ngày luật sửa đổi có hiệu lực hay không.
Điều đại biểu băn khoăn là nếu chính sách chỉ áp dụng với người bắt đầu hưởng lương hưu sau ngày luật có hiệu lực, những người cùng thuộc một nhóm đối tượng, có cùng thời gian đóng bảo hiểm xã hội lại có thể hưởng mức lương hưu khác nhau chỉ vì thời điểm nghỉ hưu khác nhau.
Để khắc phục bất cập này, đại biểu Phạm Hùng Thắng đề nghị bổ sung quy định chuyển tiếp tại Điều 3, theo hướng người đã nghỉ hưu trước ngày luật có hiệu lực, nếu thuộc nhóm đối tượng quy định và có từ đủ 20 năm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, được điều chỉnh lương hưu lên mức không thấp hơn mức tham chiếu.
Việc điều chỉnh chỉ thực hiện kể từ ngày luật có hiệu lực, căn cứ mức tham chiếu tại thời điểm đó, không tính lại hoặc truy lĩnh phần chênh lệch của thời gian trước đó.
Không chỉ vấn đề bảo đảm mức lương hưu, chính sách trợ cấp hưu trí xã hội cũng được đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn đại biểu Quốc hội Vĩnh Long) đề nghị xem xét theo hướng mở rộng đối tượng thụ hưởng. Cụ thể, đại biểu kiến nghị bỏ điều kiện “không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hàng tháng” khi xác định đối tượng được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội.
Theo đại biểu, Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành quy định người từ đủ 75 tuổi trở lên chỉ được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội nếu không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng. Tuy nhiên, cử tri cho rằng điều kiện này chưa thực sự phù hợp với bản chất và mục tiêu của chính sách.
Phân tích về cơ sở của đề xuất, đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi cho rằng trợ cấp hưu trí xã hội là chính sách an sinh do Nhà nước bảo đảm, nhằm hỗ trợ người cao tuổi có mức sống tối thiểu. Trong khi đó, lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng là quyền lợi hình thành qua quá trình tham gia, đóng góp bảo hiểm xã hội hoặc các căn cứ pháp lý khác. Hai chính sách có cơ sở hình thành và mục tiêu khác nhau.
Từ cách tiếp cận trên, đại biểu đề nghị nghiên cứu sửa đổi Điều 21 theo hướng người cao tuổi đáp ứng điều kiện về độ tuổi được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, không phân biệt có hay không có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng.
“Đây là cách tiếp cận bảo đảm tính bao trùm của chính sách an sinh xã hội, không làm mất đi quyền lợi chính đáng mà người dân đã tích lũy thông qua quá trình tham gia bảo hiểm xã hội,” đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi nhấn mạnh.
Không để pháp luật “đi sau” mô hình làm việc từ xa
Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động, đại biểu Phạm Anh Tuấn (Đoàn đại biểu Quốc hội Ninh Bình) bày tỏ thống nhất cao với các nội dung sửa đổi, đồng thời đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định điều chỉnh mô hình làm việc từ xa và làm việc linh hoạt, đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế số.
Đại biểu cho rằng phương thức làm việc từ xa đã xuất hiện trong nền kinh tế số và sẽ ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, quy định hiện hành mới chỉ đề cập đến an toàn, vệ sinh lao động đối với người lao động nhận công việc về làm tại nhà, chưa bao quát các hình thức làm việc từ xa đang phát triển.
Đại biểu nêu quan điểm: “Phương thức làm việc từ xa tại Việt Nam hiện đã xuất hiện trong nền kinh tế số và chắc chắn sẽ phổ biến trong tương lai. Quy định tiệm cận nhất hiện nay chỉ là Điều 69 với tên gọi ‘An toàn, vệ sinh lao động đối với người lao động nhận công việc về làm tại nhà.’ Việc duy trì quy định này mới chỉ dừng lại ở cách tiếp cận truyền thống và không bổ sung điều chỉnh mô hình làm việc từ xa trong lần sửa Luật này đang để lại những lỗ hổng pháp lý.”
Phân tích những bất cập cụ thể, đại biểu Phạm Anh Tuấn cho rằng Điều 69 hiện chỉ giới hạn không gian làm việc trong phạm vi “làm việc tại nhà,” trong khi người lao động làm việc từ xa hiện nay có thể thực hiện công việc tại không gian làm việc chung hoặc bất kỳ địa điểm nào có kết nối mạng.
Vì vậy, nếu tai nạn xảy ra ngoài nơi ở cá nhân, người lao động, doanh nghiệp và cơ quan bảo hiểm xã hội đều có thể gặp khó khăn do thiếu căn cứ pháp lý để xác định tính chất tai nạn lao động.
Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 69 quy định người sử dụng lao động phải kiểm tra việc bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động tại nơi làm việc của người lao động. Theo đại biểu, yêu cầu này khó khả thi đối với mô hình làm việc từ xa, bởi doanh nghiệp không thể trực tiếp đến tất cả địa điểm làm việc của nhân viên để đo kiểm ánh sáng, bàn ghế và đánh giá điều kiện an toàn.
Không chỉ khó khăn trong xác định địa điểm và điều kiện làm việc, mô hình này còn đặt ra yêu cầu mới đối với việc điều tra tai nạn lao động và nhận diện rủi ro sức khỏe. Khi ranh giới giữa thời gian làm việc và đời sống gia đình ngày càng mờ đi, các phương thức điều tra truyền thống cũng cần được xem xét để phù hợp với môi trường làm việc trên nền tảng số.
“Quy trình điều tra hiện trường vật lý truyền thống sẽ hoàn toàn vô hiệu nếu không có cơ sở công nhận dữ liệu số, lịch sử truy cập hệ thống và các lệnh giao việc điện tử. Đặc biệt, cả Luật hiện hành và dự thảo đều bỏ ngỏ các rủi ro sức khỏe đặc thù của lao động từ xa như các bệnh lý cơ xương khớp do tư thế làm việc gò bó kéo dài và tình trạng kiệt sức tâm lý do thiếu cơ chế ngắt kết nối công việc,” đại biểu nêu rõ.
Từ những bất cập trên, đại biểu đề xuất sửa đổi, mở rộng Điều 69 và hoàn thiện các quy định liên quan, không làm xáo trộn kết cấu của Luật, với bốn nội dung cụ thể.
Thứ nhất, đổi tên Điều 69 thành “An toàn, vệ sinh lao động đối với người lao động làm việc từ xa, làm việc tại nhà;” chuyển trách nhiệm từ kiểm tra thực địa sang hướng dẫn, tập huấn, tự đánh giá rủi ro, đồng thời quy định nguyên tắc tôn trọng quyền ngắt kết nối công việc ngoài giờ nhằm bảo vệ sức khỏe tâm thần của người lao động.
Thứ hai, bổ sung điểm b khoản 1 Điều 45, quy định trường hợp tai nạn xảy ra tại địa điểm làm việc từ xa đã thỏa thuận, trong khung giờ làm việc được xác nhận qua hệ thống phân công, quản lý công việc của người sử dụng lao động là căn cứ giải quyết chế độ tai nạn lao động.
Thứ ba, bổ sung khoản 9 Điều 35, giao Chính phủ quy định chi tiết phương thức điều tra, xác minh tai nạn lao động dựa trên dữ liệu số và phương tiện điện tử đối với mô hình làm việc từ xa.
Thứ tư, bổ sung khoản 6 Điều 85, giao Bộ Y tế nghiên cứu ban hành hướng dẫn tiêu chuẩn an toàn, vệ sinh lao động đặc thù đối với làm việc từ xa; đồng thời nghiên cứu bổ sung vào danh mục bệnh nghề nghiệp các bệnh lý cơ xương khớp do tư thế làm việc không phù hợp kéo dài, các rối loạn tâm thần và kiệt sức tâm lý phát sinh từ môi trường làm việc từ xa.
“Việc kịp thời lấp lỗ hổng này chính là bước đi chủ động để đón đầu tương lai số, bảo đảm tính bền vững, bao trùm của pháp luật và bảo vệ thực chất người lao động trong thời kỳ mới,” đại biểu nhấn mạnh.
Từ việc bảo đảm mức lương hưu thấp nhất cho những người đã nghỉ hưu, mở rộng đối tượng hưởng trợ cấp hưu trí xã hội đến hoàn thiện quy định về an toàn, vệ sinh lao động đối với người làm việc từ xa, các ý kiến đại biểu cùng hướng tới mục tiêu bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động trong mọi hoàn cảnh.
Đây không chỉ là yêu cầu hoàn thiện từng quy định cụ thể, mà còn là đòi hỏi để chính sách an sinh xã hội thực sự bao trùm, công bằng và pháp luật lao động theo kịp những thay đổi của thị trường lao động, không để người lao động bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển./.