Thu hút nhà khoa học bằng nguồn tài trợ là bước khởi đầu, nhưng để họ phát huy năng lực và gắn bó lâu dài, cần một môi trường nghiên cứu có quyền tự chủ, minh bạch và kết nối với nhu cầu phát triển.
Từ kinh nghiệm làm việc tại Canada, Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng, Chủ tịch Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA), cho rằng sự kết hợp giữa nguồn lực đầu tư và không gian sáng tạo chính là yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn đối với trí thức quốc tế.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng, người đang công tác tại Khoa Kỹ thuật Cơ khí và Hàng không Vũ trụ, Học viện Quân sự Hoàng gia Canada, nhận định nước này có truyền thống thu hút nhân lực chất lượng cao, trong đó có các nhà khoa học và chuyên gia công nghệ.
Bên cạnh môi trường sống, sức hấp dẫn đối với nhóm nhân lực này còn nằm ở cơ hội theo đuổi những hướng nghiên cứu tiên phong và phát triển năng lực chuyên môn. Theo ông, một đặc điểm đáng chú ý là Canada có những chương trình mời gọi chuyên gia trong các lĩnh vực mới, dành nguồn lực tài chính lớn để hỗ trợ nghiên cứu và tạo điều kiện cho cả gia đình họ ổn định cuộc sống. Đi cùng với sự hỗ trợ là tự do về học thuật, cho phép nhà khoa học chủ động phát triển ý tưởng và theo đuổi những sáng tạo của mình.
Trong cách tiếp cận này, kinh phí và môi trường nghiên cứu bổ trợ cho nhau. Nguồn tài trợ tạo điều kiện triển khai công việc; quyền tự chủ mở ra không gian để người có năng lực đưa ra lựa chọn chuyên môn và phát huy sở trường.
Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng cũng nhấn mạnh lợi thế của Canada khi nằm trong hệ sinh thái khoa học và công nghệ Bắc Mỹ. Sự gần gũi và kết nối với Mỹ giúp các nhà khoa học, chuyên gia tại Canada tham gia vào một môi trường phát triển mạnh, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ ứng dụng. Đây là một yếu tố làm tăng sức hấp dẫn của Canada đối với nhân lực quốc tế.
Phó Giáo sư dẫn chứng chương trình vị trí nghiên cứu tại Canada đang triển khai ở các trường đại học như một ví dụ về cách trao quyền cho nhà khoa học. Theo ông, những nhà nghiên cứu được lựa chọn mức độ tự chủ cao trong lĩnh vực chuyên môn, có điều kiện xây dựng hướng nghiên cứu riêng và gắn bó lâu dài với cơ sở đào tạo.
Ông cũng nhấn mạnh vai trò dẫn dắt chuyên môn của các nhà khoa học trong môi trường đại học và cho rằng việc trọng dụng cần gắn với khả năng tạo dựng một hướng phát triển, quy tụ nguồn lực và duy trì hoạt động nghiên cứu.
Một yếu tố khác được Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng đề cập là sự kết nối giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp. Mối liên kết này giúp huy động nguồn lực xã hội, đưa hoạt động nghiên cứu đến gần hơn với nhu cầu thực tiễn và tạo ra giá trị kinh tế, xã hội.
Tuy nhiên, để mô hình vận hành hiệu quả, cần có những điều kiện nền tảng. Nền kinh tế tri thức và hệ sinh thái công nghệ phải phát triển ở mức phù hợp; khung pháp lý, doanh nghiệp công nghệ, nguồn vốn đầu tư và cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ phải sẵn sàng hỗ trợ hoạt động nghiên cứu, ứng dụng.
Ông cũng lưu ý vai trò của Nhà nước đối với khoa học cơ bản và những lĩnh vực chưa thể hiện rõ khả năng ứng dụng hoặc lợi ích kinh tế. Với các hướng nghiên cứu này, cần nguồn đầu tư công chấp nhận rủi ro để tạo điều kiện theo đuổi những giá trị dài hạn.
Liên hệ với Việt Nam trong quá trình thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng đề xuất cần mạnh dạn tăng đầu tư, đặc biệt cho những hướng công nghệ ứng dụng có tính tiên phong và tiềm năng kinh tế. Theo ông, nguồn lực tài chính đủ mạnh là yếu tố hấp dẫn ban đầu; với các dự án được lựa chọn, cần hướng tới mức đầu tư có thể cạnh tranh với những nước phát triển trong khu vực như Singapore và Australia.
Bên cạnh đầu tư, ông cho rằng cần cải thiện môi trường đào tạo, nghiên cứu trong nước và khuyến khích phát triển doanh nghiệp công nghệ. Ông đề nghị xây dựng các chương trình hỗ trợ để nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp có điều kiện chủ động tìm đến nhau, hình thành hợp tác từ nhu cầu và năng lực thực tế.
Đối với trí thức Việt Nam ở nước ngoài, Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng cho rằng cần mở rộng cơ chế hợp tác, hỗ trợ các nhà khoa học trong nước kết nối với đối tác quốc tế. Những đề án cụ thể có thể tạo điều kiện để chuyên gia và doanh nghiệp công nghệ nước ngoài, trong đó có người gốc Việt, tham gia các dự án tại Việt Nam.
Từ góc nhìn này, hợp tác theo các dự án là một hướng để huy động sự đóng góp của trí thức kiều bào, kể cả khi họ chưa thể trở về làm việc lâu dài.
Điều cần thiết là tạo được môi trường và cơ chế để nguồn lực tri thức ấy kết nối với các nhóm nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước, qua đó hình thành những đóng góp thực chất./.