Ngày 4/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi). Theo các đại biểu, đây là đạo luật liên quan trực tiếp đến đời sống hàng ngày của người dân và doanh nghiệp.
Bên cạnh yêu cầu siết chặt kỷ cương, nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước, dự thảo Luật cần thiết lập những cơ chế kiểm soát chặt chẽ, áp dụng công nghệ, tăng thời hiệu, mức phạt và phân cấp thẩm quyền đồng thời đảm bảo mục tiêu xử lý đúng người, đúng vi phạm, đề cao tính nhân văn và không làm tổn hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân.
Đẩy mạnh công nghệ, đảm bảo chặt chẽ
Tại nội dung về xử phạt vi phạm hành chính không lập biên bản đối với hành vi vi phạm được phát hiện bằng phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ, dự thảo Luật cho phép không lập biên bản ngay cả khi chưa đủ căn cứ ra quyết định xử phạt hoặc vụ việc thuộc trường hợp giải trình.
Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) khẳng định thống nhất với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong xử lý vi phạm hành chính. Tuy nhiên, ông cho rằng những hình ảnh, dữ liệu thu thập được không phải trong mọi trường hợp đều đủ để xác định chính xác chủ thể, tính chất, mức độ và các tình tiết của hành vi vi phạm. Như, các vi phạm về trật tự xây dựng, môi trường, đất đai được phát hiện qua flycam, camera giám sát, song thực tế hiện trạng thực địa có thể chưa rõ ràng hoặc có tranh chấp. Do vậy, đại biểu cho rằng việc bỏ qua khâu lập biên bản hiện trường là thiếu chặt chẽ.
Trên cơ sở đó, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị chỉnh lý chỉ áp dụng thủ tục không lập biên bản đối với các vi phạm có tình tiết đơn giản, chứng cứ đã rõ ràng và đã xác định được cá nhân, tổ chức vi phạm. Trường hợp phải xác minh nhiều tình tiết hoặc ghi nhận hiện trạng thực tế thì phải thực hiện thủ tục có lập biên bản. Đồng thời, đại biểu đề nghị khi thông báo vi phạm cần cung cấp kèm theo tài liệu, hình ảnh hoặc dữ liệu làm căn cứ xử phạt để cá nhân, tổ chức có điều kiện kiểm tra, giải trình trước khi ban hành quyết định.
Bên cạnh đó, Dương Khắc Mai cũng chỉ ra dự thảo Luật chưa làm rõ thế nào là “trường hợp cần thiết” được kéo dài thời hạn tạm giữ người đến 48 giờ. Bởi, đây là quy định liên quan trực tiếp đến quyền tự do của cá nhân, nếu không xác định rõ điều kiện áp dụng có thể dẫn đến cách hiểu và thực hiện không thống nhất, thậm chí kéo dài thời gian tạm giữ khi chưa thực sự cần thiết. Vì vậy, ông đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, quy định rõ trong Luật những điều kiện, căn cứ để quyết định kéo dài thời hạn tạm giữ, gắn với tính chất, mức độ phức tạp của vụ việc và yêu cầu ngăn chặn hành vi vi phạm (như vi phạm xảy ra ở khu vực biên giới, hải đảo; Vụ việc có yếu tố nước ngoài cần thời gian phiên dịch hoặc đối tượng có hành vi chống đối, cản trở quyết liệt việc xác minh). Đồng thời, đại biểu yêu cầu cũng cần xác định trách nhiệm của người có thẩm quyền quyết định kéo dài, bảo đảm việc áp dụng có căn cứ, đúng mục đích, không tùy tiện và không vượt quá thời gian thực sự cần thiết.
Vừa qua, Cơ quan chủ trì soạn thảo đã tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, chuyển các biện pháp ngừng cung cấp điện, nước, dịch vụ Internet, viễn thông và tạm dừng một số thủ tục liên quan đến phương tiện từ nhóm biện pháp cưỡng chế sang nhóm biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử lý vi phạm hành chính đồng thời bổ sung các điều quy định cụ thể về điều kiện, thẩm quyền, trình tự áp dụng. Song, Dương Khắc Mai đề nghị cần tiếp tục cân nhắc hai vấn đề. Một là, cho phép áp dụng biện pháp ngừng cung cấp dịch vụ khi tổ chức, cá nhân đã được yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm bằng văn bản nhưng không chấp hành. Như vậy, biện pháp này có thể được áp dụng ngay trong quá trình xử lý, trước khi có quyết định xử phạt. Đại biểu phân tích điện, nước và hạ tầng viễn thông là những dịch vụ thiết yếu, việc ngừng cung cấp có thể ảnh hưởng không chỉ đến người vi phạm mà còn đến người lao động, khách hàng hoặc các chủ thể khác cùng sử dụng công trình, hạ tầng.
“Tôi đề nghị quy định chặt chẽ hơn về căn cứ xác định sự cần thiết, phạm vi tác động, thời hạn áp dụng; Bảo đảm không làm gián đoạn các dịch vụ thiết yếu và quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba. Đồng thời, Luật cần quy định rõ trách nhiệm khôi phục dịch vụ kịp thời khi căn cứ áp dụng không còn,” đại biểu Dương Khắc Mai nói.
Hai là quy định cho phép tạm dừng đăng kiểm, đăng ký phương tiện hoặc cấp giấy phép điều khiển phương tiện khi quá thời hạn hẹn giải quyết vụ việc mà tổ chức, cá nhân chưa đến giải quyết. Về điều này, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị làm rõ điều kiện áp dụng đối với từng chủ thể, nhất là trường hợp phương tiện đã chuyển nhượng nhưng chưa hoàn tất thủ tục đăng ký, nhằm tránh áp dụng biện pháp đối với người không trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm.
Tác động xã hội của các biện pháp chế tài
Tiếp cận dự thảo Luật từ góc độ tác động xã hội của các biện pháp chế tài, nhiều đại biểu cho rằng cần có sự tính toán kỹ lưỡng, đặc biệt là khi mở rộng thẩm quyền hoặc áp dụng các biện pháp mạnh. Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn Vĩnh Long) bày tỏ sự đồng tình với định hướng nâng mức phạt tiền tối đa (từ 1 tỷ lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và từ 2 tỷ lên 3 tỷ đồng đối với tổ chức) nhằm tăng tính răn đe, đặc biệt trong các lĩnh vực “nóng” như môi trường, vi phạm an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy và những lĩnh vực có nguy cơ gây thiệt hại lớn cho cộng đồng.
Dù vậy, đại biểu cũng cảnh báo về ranh giới giữa việc "tăng mức phạt để răn đe" và "tăng nhưng không thể thi hành." Nếu quyết định xử phạt áp dụng số tiền quá lớn vượt quá khả năng chi trả của người vi phạm, mục tiêu quản lý Nhà nước sẽ không đạt được đồng thời tạo thêm gánh nặng cho người dân và doanh nghiệp. Đại biểu đề xuất Chính phủ cần ưu tiên áp dụng đồng bộ các biện pháp khắc phục hậu quả, như buộc khôi phục tình trạng ban đầu hay thu hồi lợi ích bất hợp pháp. Bởi, điều xã hội thực sự cần là chấm dứt vi phạm thay vì chỉ thu tiền phạt.
Phân tích từ góc độ thời hiệu xử phạt, đại biểu Nguyễn Trường Giang (Đoàn Lâm Đồng) phản biện lại đề xuất tăng thời hiệu xử phạt giao thông đường bộ. Theo hồ sơ, Cơ quan soạn thảo đã rút từ 3 năm xuống 2 năm, nhưng đại biểu kiến nghị giữ nguyên mức 1 năm như hiện hành. Ông lập luận việc xử lý vi phạm hành chính phải bảo đảm tính kịp thời. Ông dẫn chứng việc báo chí phản ánh trường hợp một xe tải vi phạm tốc độ tới 32 lần trong vòng hai tháng mà không bị ngăn chặn kịp thời, đây là minh chứng cho thấy sự chậm trễ sẽ khiến người dân tiếp tục vi phạm vô ý nhiều lần và phải chịu tình tiết tăng nặng. Trong khi tiến trình chuyển đổi số, việc xử lý đang trở nên rất nhanh chóng, hiện ứng dụng VNeID và VNeTraffic có thể thông báo vi phạm cho chủ xe chỉ sau khoảng 2 giờ.
Vấn đề bảo đảm quyền giải trình của người dân cũng được đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt (Đoàn Đắk Lắk) chỉ ra một số điểm. Cụ thể, dự thảo Luật khi yêu cầu cơ quan chức năng phải xác minh tình tiết trước khi lập biên bản. Song thực tế, quy trình khả thi là phải lập biên bản ban đầu để thu thập thông tin rồi mới xác minh, từ đó mới ra quyết định xử phạt. Liên quan đến quyền giải trình, đại biểu cho rằng dự thảo Luật chưa quy định rõ hình thức gửi và cách xác định thời điểm người dân nhận được thông báo, dẫn đến những tranh cãi về thời hạn. Bên cạnh đó, đại biểu kiến nghị cần có cơ chế mở để cơ quan Nhà nước tiếp nhận, xem xét ý kiến giải trình của công dân trong mọi trường hợp, kể cả khi đã ban hành quyết định xử phạt. Theo đại biểu, quyền được lên tiếng và cung cấp chứng cứ bảo vệ mình là quyền lợi chính đáng./.