Với hơn 1.000 năm tuổi, đền Bạch Mã là di tíchlịch sử văn hóa đặc biệt có giá trị, là một trong những chứng tích quan trọng vềlịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật cũng như đời sống tinh thần của Hà Nộingay trong lòng phố cổ với nhiều nét đặc sắc về lịch sử và triết học, về vị Thầnđược thờ.
Ông Nguyễn Văn Sâm, nguyên là bộ đội đặc công, hiện là thủ từ ngôi đền chochúng tôi biết đền Bạch Mã thờ Long Đỗ chính khí tức là Quốc Đô Thành hoàngThăng Long, được gọi là "Đông trấn chính từ" - trấn ở phía Đông thành.
Theo truyền thuyết, đền Bạch Mã được Cao Biền xây năm 866 thờ thần Long ĐỗVương. Năm 1010, sau khi dời đô ra Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đã cho sửa sanglại đền bởi ngôi đền và thần Bạch Mã gắn liền với truyền thuyết xây thành củavua Lý Thái Tổ.
Theo sử sách ghi lại, năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Longvà bắt đầu công cuộc xây dựng thành nhưng đắp thành nhiều lần không được, ba lầnxây thành nhưng cứ xây xong lại đổ. Vua cho người đi hỏi dân chúng, mới biết ởđất này có hiển linh từ trước, vua bèn sai biện lễ cầu đảo.
Đêm ấy vua nằm mộng gặp Thần Long Đỗ tới chúc mừng và dặn nhà vua rằng cứtheo dấu vó ngựa mà đắp, tất sẽ thành công. Bấy giờ vua thấy Ngựa trắng từ đềnra, đi một vòng từ đông sang tây rồi lại quay về đền biến mất. Hôm sau, nhà vuathấy có dấu chân ngựa in trên mặt đất bèn sai người cứ theo đó mà xây thành đắplũy, quả nhiên xây tới đâu được tới đấy.
Tạ ơn thần linh trợ giúp, vua bèn cho tạc tượng Ngựa trắng để thờ, sắcphong thần Long Đỗ làm “Quốc đô Định bang Thành Hoàng Đại Vương” và cho gọi tênngôi đền thờ thần là “Bạch Mã linh từ” (đền thiêng Ngựa trắng).
Trải qua các triều đại, ngôi đền còn được trùng tu nhiều lần sau đó. Đâylà một ngôi đền lớn quy mô bề thế còn lưu giữ được những nét kiến trúc đặc sắcthời Lý, Trần, Nguyễn.
Ðền có kiến trúc đẹp mang đậm phong cách kiến trúc nghệ thuật cổ, rất đadạng, phong phú và hấp dẫn thông qua các hoa văn họa tiết chạm trổ tinh xảo tạicác bộ vì, cột, kèo, xà ngang được làm bằng gỗ quý và các chân đá kê hình lụcgiác, hình tròn.
Ðền còn lưu giữ được 15 tấm bia đá cổ ghi lại việc sửa đền, quy định tuổilên lão, thể lệ đóng góp, tập tục ăn uống, việc chúa Trịnh cho phép được miễnsưu dịch, tiền thuế để trông nom, chăm sóc đền. Ngoài ra đền còn giữ được nhiềusắc phong của các triều vua từ thời Lê, Tây Sơn đến triều Nguyễn, cùng nhiềuhiện vật, đồ thờ tự quý hiếm khác. Ðền đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sửcấp quốc gia năm 1986.
Tương truyền, đền Bạch Mã nổi tiếng linh thiêng. Thời ấy, ở cửa Ðông có mởchợ buôn bán. Phố phường bị hỏa hoạn, gió thổi mạnh cháy rất nhiều, duy chỉ cóđền là không bị lửa bén tới. Vua lại gia phong cho hưởng lộc, các buổi lễ nghinhxuân đều được cử hành tại đây. Ðời Trần, ba lần phố Cửa Ðông bị cháy, lửa lanđến phố Hàng Buồm nhưng đền vẫn nguyên vẹn.
Cũng theo ông Sâm, Lễ hội đền Bạch Mã hàng năm được tổ chức vào ngày 13/2âm lịch. Nhưng năm nay Lễ hội diễn ra trong hai ngày 27 và 28/3 - tức ngày 12 và13 tháng hai âm lịch, góp phần tạo không khí ngày hội đoàn kết, vui tươi, phấnkhởi, chào mừng kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội.
Nét mới của lễ hội năm nay là mô phỏng lễ tiến Xuân Ngưu (tiến trâu vàotiết Lập Xuân). Lễ tiến Xuân Ngưu gồm hai ý nghĩa là tống tiễn mùa đông và đónnhận mùa xuân, cầu mong cho mùa màng bội thu, đời sống nhân dân ấm no hạnh phúc,đây là một phong tục vừa có tính nghi thức cung đình lại vừa có tính tín ngưỡngdân gian của kinh thành Thăng Long một thuở.
Theo ông Sâm, đại diện Ban quản lý Dự án tu bổ đền Bạch Mã, có được ngôiđền đẹp đẽ, bảo tồn nguyên kiến trúc cũ, thật sự bền vững này, trong hai năm(2007-2009) người dân đã đóng góp hơn 2,5 tỷ đồng để trùng tu toàn phần đền gồmCung cấm, Trung tế, Tiền tế và Phương Đình.
Thành phố Hà Nội cũng đã đầu tư hơn 3 tỷ đồng để làm lại Nghi môn. Đây làmột trong những công trình 1000 năm Thăng Long-Hà Nội.
“Trước ngày 30/6, toàn bộdự án chắc chắn sẽ hoàn thành. Ðền Bạch Mã mãi mãi là biểu tượng của kinh thành Thăng Long nghìn năm vănhiến có ý nghĩa giáo dục truyền thống dựng nước, giữ nước trong mọi thế hệ,” ôngSâm vui vẻ khẳng định./.
Ông Nguyễn Văn Sâm, nguyên là bộ đội đặc công, hiện là thủ từ ngôi đền chochúng tôi biết đền Bạch Mã thờ Long Đỗ chính khí tức là Quốc Đô Thành hoàngThăng Long, được gọi là "Đông trấn chính từ" - trấn ở phía Đông thành.
Theo truyền thuyết, đền Bạch Mã được Cao Biền xây năm 866 thờ thần Long ĐỗVương. Năm 1010, sau khi dời đô ra Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đã cho sửa sanglại đền bởi ngôi đền và thần Bạch Mã gắn liền với truyền thuyết xây thành củavua Lý Thái Tổ.
Theo sử sách ghi lại, năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Longvà bắt đầu công cuộc xây dựng thành nhưng đắp thành nhiều lần không được, ba lầnxây thành nhưng cứ xây xong lại đổ. Vua cho người đi hỏi dân chúng, mới biết ởđất này có hiển linh từ trước, vua bèn sai biện lễ cầu đảo.
Đêm ấy vua nằm mộng gặp Thần Long Đỗ tới chúc mừng và dặn nhà vua rằng cứtheo dấu vó ngựa mà đắp, tất sẽ thành công. Bấy giờ vua thấy Ngựa trắng từ đềnra, đi một vòng từ đông sang tây rồi lại quay về đền biến mất. Hôm sau, nhà vuathấy có dấu chân ngựa in trên mặt đất bèn sai người cứ theo đó mà xây thành đắplũy, quả nhiên xây tới đâu được tới đấy.
Tạ ơn thần linh trợ giúp, vua bèn cho tạc tượng Ngựa trắng để thờ, sắcphong thần Long Đỗ làm “Quốc đô Định bang Thành Hoàng Đại Vương” và cho gọi tênngôi đền thờ thần là “Bạch Mã linh từ” (đền thiêng Ngựa trắng).
Trải qua các triều đại, ngôi đền còn được trùng tu nhiều lần sau đó. Đâylà một ngôi đền lớn quy mô bề thế còn lưu giữ được những nét kiến trúc đặc sắcthời Lý, Trần, Nguyễn.
Ðền có kiến trúc đẹp mang đậm phong cách kiến trúc nghệ thuật cổ, rất đadạng, phong phú và hấp dẫn thông qua các hoa văn họa tiết chạm trổ tinh xảo tạicác bộ vì, cột, kèo, xà ngang được làm bằng gỗ quý và các chân đá kê hình lụcgiác, hình tròn.
Ðền còn lưu giữ được 15 tấm bia đá cổ ghi lại việc sửa đền, quy định tuổilên lão, thể lệ đóng góp, tập tục ăn uống, việc chúa Trịnh cho phép được miễnsưu dịch, tiền thuế để trông nom, chăm sóc đền. Ngoài ra đền còn giữ được nhiềusắc phong của các triều vua từ thời Lê, Tây Sơn đến triều Nguyễn, cùng nhiềuhiện vật, đồ thờ tự quý hiếm khác. Ðền đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sửcấp quốc gia năm 1986.
Tương truyền, đền Bạch Mã nổi tiếng linh thiêng. Thời ấy, ở cửa Ðông có mởchợ buôn bán. Phố phường bị hỏa hoạn, gió thổi mạnh cháy rất nhiều, duy chỉ cóđền là không bị lửa bén tới. Vua lại gia phong cho hưởng lộc, các buổi lễ nghinhxuân đều được cử hành tại đây. Ðời Trần, ba lần phố Cửa Ðông bị cháy, lửa lanđến phố Hàng Buồm nhưng đền vẫn nguyên vẹn.
Cũng theo ông Sâm, Lễ hội đền Bạch Mã hàng năm được tổ chức vào ngày 13/2âm lịch. Nhưng năm nay Lễ hội diễn ra trong hai ngày 27 và 28/3 - tức ngày 12 và13 tháng hai âm lịch, góp phần tạo không khí ngày hội đoàn kết, vui tươi, phấnkhởi, chào mừng kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội.
Nét mới của lễ hội năm nay là mô phỏng lễ tiến Xuân Ngưu (tiến trâu vàotiết Lập Xuân). Lễ tiến Xuân Ngưu gồm hai ý nghĩa là tống tiễn mùa đông và đónnhận mùa xuân, cầu mong cho mùa màng bội thu, đời sống nhân dân ấm no hạnh phúc,đây là một phong tục vừa có tính nghi thức cung đình lại vừa có tính tín ngưỡngdân gian của kinh thành Thăng Long một thuở.
Theo ông Sâm, đại diện Ban quản lý Dự án tu bổ đền Bạch Mã, có được ngôiđền đẹp đẽ, bảo tồn nguyên kiến trúc cũ, thật sự bền vững này, trong hai năm(2007-2009) người dân đã đóng góp hơn 2,5 tỷ đồng để trùng tu toàn phần đền gồmCung cấm, Trung tế, Tiền tế và Phương Đình.
Thành phố Hà Nội cũng đã đầu tư hơn 3 tỷ đồng để làm lại Nghi môn. Đây làmột trong những công trình 1000 năm Thăng Long-Hà Nội.
“Trước ngày 30/6, toàn bộdự án chắc chắn sẽ hoàn thành. Ðền Bạch Mã mãi mãi là biểu tượng của kinh thành Thăng Long nghìn năm vănhiến có ý nghĩa giáo dục truyền thống dựng nước, giữ nước trong mọi thế hệ,” ôngSâm vui vẻ khẳng định./.
Thanh Bình (TTXVN/Vietnam+)
