Đền Mẫu Âu Cơ thuộc xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa Phú Thọ là nơi thờ phụng,tưởng nhớ công ơn Mẹ Âu Cơ, người mẹ huyền thoại, linhthiêng, huyền diệu có công đầu trong việc khai hoang, mở cõi của dântộc của muôn dân đất Việt.
Chuyện xưa kể rằng: Thuở ấy, vợ chồng Đế Lai ở Động Lăng Xương (xã TrungNghĩa, huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ) sinh được người con gái yêu tên là Âu Cơ.Khi Âu Cơ cất tiếng khóc chào đời thì hương thơm tỏa ngát, trên trời có mây lànhche chở, điềm báo “tiên nữ giáng trần." Âu Cơ lớn lên ngày càng xinh đẹp, lạichăm đọc chữ, giỏi đàn sáo, tinh thông âm luật.
Âu Cơ đã được Lạc Long Quân kén làm vợ và đưa về núi Nghĩa Lĩnh (nơi xâydựng Đền Hùng hiện nay). Tại đây Âu Cơ đã sinh ra bọc trăm trứng, nở ra một trămngười con trai. Khi các con lớn khôn, Lạc Long Quân và Âu Cơ chia đôi số con đểngười lên rừng, kẻ xuống biển, nhằm gây dựng mở mang bờ cõi.
Tương truyền trong số 50 người con theo mẹ Âu Cơlên núi, người con cả dừng ở đất Phong Châu dựng kinh đô Văn Lang cai quản đấtnước truyền ngôi được 18 đời, gọi là các vua Hùng. 49 người con theo mẹ tiếp tụcngược thượng nguồn sông Thao, đến vùng Hiền Lương thấy sơn thủy hữu tình, đấtđai tươi tốt bèn hạ trại khai hoang lập ấp, dạy cho dân làng nghề trồng lúa,nuôi tằm…Làng xóm từ đó ngày một trù phú, cư dân ngàycàng đông đúc.
Thấy muôn dân đã thạo nghề cày cấy, một ngày kia mẹ Âu Cơ cùngcác tiên nữ bay về trời, vương lại một tấm lụa đào bên gốc đa giữa cánh đồng.Dân làng lập đền thờ tại đó để thờ mẹ, hàng năm mở hội đền vào mùng 7 thángGiêng là ngày "Tiên giáng"…
Đền Mẫu Âu Cơ ở Hiền Lương được xây dựng thời hậu Lê. Khi ấy Vua Lê ThánhTông sai Giám Quốc Sư đến Hiền Lương phong Thần, cấp tiền xây dựng đền thờ MẫuÂu Cơ. Ngôi đền thờ Tổ Mẫu có từ đó. Đền trông hướng chính nam, phía trái cógiếng Loan, phía phải có giếng Phượng, phía trước có ao sen, sông Hồng như dảilụa đào bao quanh. Ngôi đền nằm dưới tán cây đa cổ thụ, trên một vùng đất phẳngrộng lớn, cạnh quốc lộ 32C nối các tỉnh phía Tây Bắc với Thủ đô Hà Nội.
Do thời gian và thiên tai, ngôi đền cổ xưa không còn nguyên vẹn, song quanhững lần bảo tồn, tôn tạo, ngôi đền vẫn giữ được kiến trúc thuở ban đầu. Đềnđược xây dựng kiểu chữ nhất, năm gian vững chãi, dựng trên một khoảng đất cao,giữa cánh đồng rộng, sau đền có cây đa cổ thụ, cành lá sum suê, tạo nên nét thâmnghiêm, tĩnh mịch.
Điện thờ có hai khối, bên ngoài thờ Vua Hùng-Cao Minh và tướng lĩnh, vớicác ngai bài vị chạm lưỡng long chầu nguyệt, hoặc chạm các hoa văn khác với kỹthuật đục bong, thủng rất công phu, tinh xảo, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Bêntrong, phía trên cao là khám thờ đặt tượng Mẫu Âu Cơ. Diềm khám thờ được chạmhoa văn tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai).
Tượng Mẫu Âu Cơ (có niên đại khoảng 540 năm) ở tư thế ngồi uy nghiêm trênngai. Mẫu Âu Cơ mặc áo đỏ, yếm trắng, một tay cầm viên ngọc, tay kia đặt trênđầu gối, chân đi hài cong, đầu đội mũ lấp lánh, nước da hồng, vẻ mặt đôn hậu.
Ngoài tượng Mẫu là cổ vật linh thiêng, ngôi đền còn lưu giữ được những bứcchạm gỗ quý giá, tượng đức ông, long ngai, khám thờ. Năm 1991, Đền Mẫu Âu Cơchính thức được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch)cấp Bằng di tích lịch sử văn hóa Quốc gia.
Trong những năm gần đây, Đền Mẫu Âu Cơ đã được Nhà nước đầu tư, nhân dâncông đức chỉnh trang, tôn tạo ngày càng khang trang, bề thế. Đền Mẫu Âu Cơ ngàycàng tôn nghiêm, xứng với tầm vóc và ý nghĩa lịch sử, thỏa mãn ước nguyện củacon dân mọi miền đất Việt.
Hàng năm, vào ngày 7/1 âm lịch (ngày chính Hội), Đền Mẫu Âu Cơ thu hútđông đảo khách thập phương về bái lễ tưởng nhớ công đức người mẹ hiền. Theo nghilễ truyền thống, ngay từ sáng sớm, đội tế nam rước kiệu Thành Hoàng làng từ đìnhlàng về đền giữa dòng người rực rỡ cờ Tổ quốc, cờ thần, cờ hội và âm vang tiếngtrống, tiếng chiêng của ngày hội. Đúng 8 giờ sáng, đám rước vào đến sân đền.
Trong không khí trang trọng, mang màu sắc tưởng niệm từ âm thanh củaphường bát âm đến hương thơm lan tỏa từ lư hương trầm..., lãnh đạo địa phươngđọc văn tế Tổ Mẫu Âu Cơ, ca ngợi công lao to lớn của Mẹ Âu Cơ - người có côngsinh thành 100 người con, cội nguồn của dân tộc Việt Nam và cầu cho quốc tháidân an...
Tiếp đó, đội tế nữ gồm 12 thiếu nữ đẹp được lựa chọn thực hiện nghi lễtế nữ - đây là nghi lễ thu hút sự chú ý nhất của nhân dân. Sau phần tế nữ là lễdâng hương Mẹ Âu Cơ với lễ vật gồm 100 cầu bánh ngọt, 100 phẩm oản, hoa quả.../.
(Vietnam+)