Trong phiên giao dịch sáng 12/3 tại thị trường châu Á, giá dầu thô tiếp tục đà tăng mạnh và tiến sát mốc 100 USD/thùng sau thông tin Iraq ngừng hoạt động tại các cảng vận chuyển do những cuộc tấn công vào tàu chở hàng.
Tình hình càng trở nên căng thẳng khi ngày 11/3, phía Iran đưa ra cảnh báo yêu cầu thế giới cần chuẩn bị cho kịch bản giá dầu mỏ chạm mốc 200 USD/thùng. Người phát ngôn Bộ Tư lệnh Quân đội Iran, ông Ebrahim Zolfaqari, cho rằng hành động của Mỹ đang làm mất ổn định an ninh khu vực, đẩy giá năng lượng vào vòng xoáy bất định.
Trong bối cảnh xung đột quân sự tại Trung Đông ảnh hưởng nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký Công điện số 22/CĐ-TTg ngày 11/3 yêu cầu các bộ, ngành và địa phương, đặc biệt là Bộ Công Thương và Bộ Tài chính, thực hiện quyết liệt các giải pháp bảo đảm nguồn cung xăng dầu liên tục cho sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Chính phủ nhận định những rủi ro về đứt gãy chuỗi cung ứng và gián đoạn thương mại quốc tế đang đặt ra thách thức lớn, đòi hỏi sự chủ động ứng phó kịp thời từ mọi thành phần kinh tế.
Nỗ lực thích ứng
Trước biến động khó lường của giá năng lượng, các doanh nghiệp Việt đang nỗ lực tìm cách thích ứng để duy trì chuỗi giá trị.
Đối với lĩnh vực xuất khẩu nông sản, rủi ro lớn nhất chính là thời gian và chi phí vận tải biển. Ông Trần Văn Hiếu, Giám đốc Công ty DACE cho biết lộ trình vận tải đường biển hiện đã bị kéo dài từ 40 ngày lên tới 50 ngày do tàu phải đi vòng để tránh khu vực xung đột. Điều này đặt ra rủi ro cực lớn đối với hàng nông sản tươi.
"Hàng nông sản tươi cần thiết nhất là yếu tố thời gian vận tải, ngày trước có thể 40 ngày thì bây giờ lên 50 ngày. Điều này sẽ dẫn rủi ro lớn cho hàng tươi vì cần bảo quản, nên hiện tại chúng tôi đã dừng xuất khẩu đối loại hàng hóa này," ông Hiếu nói.
Để tồn tại, ông Hiếu cho biết DACE đã chuyển dịch mạnh mẽ từ xuất khẩu nông sản thô sang chế biến sâu. Sản phẩm chế biến sâu có thể lưu kho lâu hơn, giúp doanh nghiệp chủ động nguồn hàng trong cả năm. Về mặt tài chính, doanh nghiệp áp dụng phương thức ký hợp đồng giá FOB tại cảng Việt Nam, theo đó khách hàng chịu chi phí vận tải quốc tế và bảo hiểm hàng hóa.
"Doanh nghiệp xuất khẩu nên chế biến sâu hơn ngay tại Việt Nam. Nó vừa tăng giá trị gia tăng, vừa giúp mình có hàng trữ kho để bán được cả năm thay vì đi hàng thô," ông Hiếu chia sẻ kinh nghiệm.
Ở chiều ngược lại, với các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, áp lực giá dầu được phản ánh qua chi phí nguyên vật liệu bổ trợ. Ông Nguyễn Hồng Quang, Trưởng phòng Kinh doanh Công ty cổ phần Ống đồng Toàn Phát, chia sẻ dù mặt hàng đồng có giá trị cao nên chi phí vận tải chỉ chiếm phần nhỏ, nhưng giá xăng dầu tăng đã tạo ra hiệu ứng domino.
"Dầu tăng làm cho hạt nhựa tăng, làm cho chi phí đóng gói bao bì tăng theo. Xăng tăng cũng làm đẩy tất cả mọi chi phí, hàng hóa tăng theo," ông Quang nói.
Trước thực trạng này, Toàn Phát đã thực hiện các giải pháp như điều chỉnh giá đối với đơn hàng mới, sản xuất theo đơn đặt hàng để kiểm soát giá đầu vào - đầu ra. Đặc biệt, ông Quang cho biết doanh nghiệp đã quyết định đẩy mạnh lắp đặt hệ thống điện Mặt Trời để ứng phó với dự báo giá điện sẽ tăng trong tương lai. Đây là bước đi chiến lược nhằm tự chủ năng lượng, giảm bớt áp lực chi phí sản xuất trong dài hạn.
Tái cấu trúc mô hình để tồn tại bền vững
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hà, chuyên gia tư vấn từ Quỹ đầu tư tác động Rabo Foundation (thuộc Rabo Bank Hà Lan), ảnh hưởng của giá dầu và lạm phát toàn cầu đối với doanh nghiệp không diễn ra tức thì mà mang tính thẩm thấu dần.
Khi chi phí vận tải và giá container tăng quá cao, nhà nhập khẩu buộc phải tính toán lại việc dừng đơn hàng hoặc thay đổi mô hình kinh doanh. Dù doanh nghiệp xuất khẩu có thể không chịu phí vận chuyển trực tiếp, nhưng việc đứng ngoài cuộc là không thể. Sự chia sẻ rủi ro giữa nhà cung cấp và đối tác là “chìa khóa” để giữ vững quan hệ thương mại.
Chuyên gia này cũng lưu ý rằng, áp lực từ giá xăng dầu không chỉ dừng lại ở vận tải mà còn lan sang chi phí thu mua nông sản nội địa.
"Khi đầu vào tăng giá thì người dân chắc chắn mong muốn tăng giá nông sản. Lúc đó doanh nghiệp dù đã ký hợp đồng bao tiêu cũng không thể không tăng giá cho người dân," bà Thu Hà nhận định.
Một vấn đề cốt lõi khác được bà Thu Hà chỉ ra là sự khan hiếm nguồn cung trên toàn cầu. Bởi, các cuộc xung đột địa chính trị kéo dài luôn tạo ra môi trường kinh doanh đầy bất định.
"Việc tăng giá này không phải có nghĩa là anh cứ có tiền là mua được, mà vấn đề ở đây là nguồn cung hạn chế trên toàn cầu và chưa xác định chính xác lúc nào sẽ dừng," chuyên gia từ Rabo Foundation cảnh báo.
Trước bối cảnh đó, bà Thu Hà khuyến nghị doanh nghiệp Việt cần tập trung vào các giải pháp bền vững.
Thứ nhất là tối ưu hóa năng lượng và cải tiến kỹ thuật. Theo bà Hà, doanh nghiệp cần rà soát lại dây chuyền sản xuất, tận dụng các nguồn năng lượng tái tạo (như điện Mặt Trời) hoặc trong một số trường hợp, tận dụng điều kiện tự nhiên để sấy khô sản phẩm nông sản, dù phải chấp nhận những hạn chế nhất định về tính đồng nhất của chất lượng.
Thứ hai, đẩy mạnh quản trị rủi ro thông qua việc chia sẻ tổn thất với đối tác. Trong kinh doanh, bà Hà nhấn mạnh sự thấu hiểu và chia sẻ rủi ro là cốt lõi để giữ chân khách hàng trong thời kỳ biến động. Các doanh nghiệp cần thay đổi tư duy, từ việc phụ thuộc vào nguồn cung sẵn có sang việc chủ động ứng phó với sự đứt gãy cung ứng dài hạn.
Thứ ba là chiến lược tài chính thận trọng. Bà Hà nhấn mạnh nhiều doanh nghiệp hiện nay đang phải đối mặt với rào cản lãi suất cao và khó khăn trong tiếp cận vốn để đầu tư chuyển đổi công nghệ. Tuy nhiên, việc hoãn các kế hoạch mở rộng để quan sát thị trường là cần thiết trong giai đoạn hiện tại. Chuyên gia này cho rằng doanh nghiệp nên tận dụng các điều kiện thuận lợi từ các thị trường lớn (như Mỹ) để nâng cao chất lượng sản phẩm, thay vì chỉ cạnh tranh về giá, bởi tiêu chuẩn kỹ thuật tại Mỹ và châu Âu đang ngày càng trở nên khắt khe hơn.
Trước làn sóng giá dầu leo thang, doanh nghiệp Việt không chỉ đối mặt với bài toán chi phí ngắn hạn mà còn là thách thức tái cấu trúc mô hình để tồn tại bền vững. Bà Thu Hà nhấn mạnh sự chủ động trong quản trị năng lượng, linh hoạt trong vận hành và chiến lược chia sẻ rủi ro với đối tác sẽ giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn biến động khôn lường của thị trường toàn cầu./.