Ngày 10/11, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã giải trình, làm rõ ý kiến của các đại biểu Quốc hội nêu tại phiên họp thảo luận ở hội trường về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật.
Bảo đảm tính thống nhất
Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Cơ quan chủ trì soạn thảo dự án Luật đã chỉnh lý các quy định theo hướng xác định các nguyên tắc cơ bản trong các luật có tính nền tảng, có giá trị chi phối, định hướng trong quá trình xây dựng, ban hành các luật khác theo đúng tinh thần Kết luận 09 của Bộ Chính trị. Những nguyên tắc này là cơ sở để lựa chọn chính sách, thiết kế các quy định có liên quan, bảo đảm tính thống nhất hệ thống pháp luật, có tác dụng trong việc xây dựng các luật.
Theo đó, quá trình xây dựng các dự án luật khác vẫn có thể có quy định nội dung phù hợp với đặc thù của từng ngành, lĩnh vực trên cơ sở bám sát nguyên tắc cơ bản, chứ không phải là đối chiếu từng quy định của các luật nền tảng. Quy định gắn với giai đoạn xây dựng ban hành luật, không dùng để xác lập thứ bậc hiệu lực pháp lý cao hơn cho luật có tính nền tảng và cũng không làm thay đổi vị trí ngang nhau giữa bộ luật và luật. Khi phát sinh các quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì sẽ thực hiện theo nguyên tắc áp dụng văn bản pháp luật quy định tại Điều 71 của dự thảo Luật Văn bản quy phạm pháp luật. Bộ Tư pháp sẽ tiếp tục nghiên cứu ý kiến các đại biểu Quốc hội liên quan vấn đề này để đề xuất hoàn thiện quy định này và báo cáo lại Quốc hội.
Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết các vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm liên quan đến cơ chế Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách, Quốc hội không thể họp được quy định từ Điều 59 cho đến Điều 65 của dự thảo Luật. Đây là nội dung mới và rất quan trọng, liên quan trực tiếp đến thẩm quyền lập pháp của Quốc hội cũng như cơ chế phối hợp và kịp thời ứng phó, phản ứng chính sách trước những tình huống khẩn cấp, cấp bách do thực tiễn đặt ra. Bộ Tư pháp cũng đã có tiếp thu, giải trình và hoàn thiện một bước dự thảo Luật.
Về cơ sở chính trị, việc đề xuất quy định trên trong dự thảo Luật là một trong những nội dung thể chế hóa Kết luận số 09 ngày 10/3/2016 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Trong đó, Bộ Chính trị yêu cầu nghiên cứu cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.
Về cơ sở thực tiễn, trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực diễn biến rất nhanh, phức tạp hiện nay với những biến động khó nhận diện trước về an ninh, về thương mại, đầu tư, đứt gãy các chuỗi cung ứng, các vấn đề an ninh phi truyền thống, các xu hướng mới, các mô hình kinh tế mới cũng như sự phát triển đột phá khoa học công nghệ, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo có thể tác động khó lường đến nền kinh tế, hoạt động sản xuất kinh doanh và đời sống của Nhân dân. Việc chủ động chuẩn bị trước các công cụ pháp lý đặc biệt để có thể áp dụng trong trường hợp cần thiết có ý nghĩa giúp hạn chế sự bị động và giảm thiểu thiệt hại khi xuất hiện tình huống mà vượt khỏi khả năng dự liệu trước.
Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh cơ chế trên không trái Hiến pháp. Về bản chất pháp lý, đây là cơ chế ủy quyền lập pháp có điều kiện và mang tính tạm thời, giúp nâng cao năng lực phản ứng chính sách của Nhà nước. Việc Quốc hội cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành Nghị quyết để điều chỉnh quy định của luật trong những điều kiện nhất định do luật định chỉ mang tính chất đặc biệt nhằm xử lý ngay các vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn trong thời gian chưa thể thực hiện quy trình sửa đổi luật theo thẩm quyền của Quốc hội và không thay thế, cũng không làm thay đổi nguyên tắc Quốc hội là cơ quan duy nhất có thẩm quyền lập hiến, lập pháp theo khoản 1 Điều 70 của Hiến pháp.
Thủ tục tinh giản trong tình huống đặc biệt
Đối với cơ chế trên thể hiện tính chất ủy quyền lập pháp đặc thù và khác biệt căn bản với cơ chế xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong trường hợp đặc biệt tại dự thảo Luật. Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết điều này chỉ áp dụng cho cơ quan ban hành văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền của mình theo thủ tục tinh giản trong tình huống đặc biệt. Đối với Quốc hội thì phải trong thời gian Quốc hội đang họp.
Quy định trao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ ban hành nghị quyết để điều chỉnh trực tiếp quy định của luật khi Quốc hội không thể họp được. So với Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015, đây là điều khoản quy định về thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ quyết định các biện pháp hành chính và điều hành cấp bách khác theo quy định hiện hành mà không theo quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, thì đây là cơ chế tập thể, tuân thủ trình tự ban hành văn bản quy phạm pháp luật rút gọn nghiêm ngặt. Điểm khác biệt cốt lõi ở quy định này là ở cơ chế kiểm soát chặt chẽ, bao gồm điều kiện kích hoạt rất ngặt nghèo, chỉ áp dụng khi khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được và phải có sự đồng ý của cấp có thẩm quyền đồng thời tuân thủ các nguyên tắc luật định (như tại điểm c khoản 1 Điều 59 của dự thảo Luật).
Đối với Nghị quyết của Chính phủ còn bắt buộc phải có sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi ban hành. Cơ chế này cũng tương tự như cơ chế mà Chính phủ ban hành Nghị định để quy định những vấn đề cần thiết thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật, pháp lệnh theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
Về cơ chế kiểm soát chất lượng chính sách, lấy ý kiến hồ sơ chính sách, Bộ trưởng Bộ tư pháp cho biết đây là một nội dung được đặt trong tổng thể đổi mới quy trình xây dựng pháp luật theo hướng tổ chức việc xem xét, đánh giá chính sách ngay trong quá trình xây dựng, phát huy trách nhiệm chuyên môn của từng cơ quan, nhằm giảm thủ tục trùng lặp, tiết kiệm thời gian đẩy nhanh tiến độ xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Dự thảo Luật đã quy định việc lấy ý kiến của 8 Bộ, cơ quan ngang Bộ là yêu cầu bắt buộc, gắn với nội dung, thời hạn trả lời và trách nhiệm về chất lượng ý kiến. Hồ sơ trình Chính phủ phải có ý kiến các bộ, cơ quan nêu trên; bản tổng hợp, giải trình, tiếp thu, chỉnh lý của cơ quan lập đề xuất chính sách. Dự thảo Luật cũng quy định ở giai đoạn soạn thảo dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết phải được Bộ Tư pháp thẩm định. Đây là bước tiếp tục xem xét, đánh giá khi chính sách đã được thể hiện thành các quy định cụ thể và qua đó kiểm soát cả việc lựa chọn chính sách và quá trình chuyển chính sách thành quy phạm pháp luật, nhằm bảo đảm chất lượng của dự án trình Quốc hội và đơn giản hóa một bước quy trình, thủ tục để đẩy nhanh tiến độ ban hành văn bản.
Bên cạnh đó, nhiều đại biểu Quốc hội cũng có ý kiến về những vấn đề như thứ bậc hiệu lực pháp lý, trình tự, thủ tục ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, các Bộ, chính quyền địa phương; Thủ tục rút gọn về văn bản quy định chi tiết, văn bản quy định nội dung được giao; Ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong xây dựng, áp dụng văn bản quy phạm pháp luật và nhiều nội dung khác.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ khẩn trương tổng hợp ý kiến các đại biểu Quốc hội, phối hợp với các cơ quan của Quốc hội để nghiên cứu, tiếp thu, tiếp tục chỉnh lý dự thảo Luật bảo đảm chất lượng cao nhất để báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, báo cáo Chính phủ xem xét trước khi trình Quốc hội thông qua vào cuối Kỳ họp này./.