Tả Phìn nằm ở độ cao trung bình khoảng 1.500-1.600 mét so với mực nước biển, quanh năm mây mù và gió lạnh nhưng đồng bào các dân tộc Mông, Dao nơi đây đã tận dụng tốt lợi thế trồng hoa địa lan Trần Mộng phục vụ thị trường Tết Nguyên đán, tạo nguồn thu nhập cao và ổn định, góp phần xóa nghèo hiệu quả và bền vững.
Thuần hóa hoa rừng thành cây chủ lực
Cây địa lan Trần Mộng là một giống lan quý hiếm được tìm thấy chủ yếu ở vùng núi cao phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là khu vực xã Tả Phìn, Lào Cai. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù, loài lan này phát triển mạnh mẽ, mang vẻ đẹp độc đáo và khác biệt so với nhiều giống lan khác. Hình dáng hoa thanh cao, hoa có hương thơm quyến rũ, màu hoa xanh ngọc độc đáo, mang ý nghĩa thịnh vượng và may mắn.
Cây hoa địa lan Trần Mộng ban đầu là cây tự nhiên mọc, ở mỏm đá trong rừng được bà con dân tộc bản địa mang về trồng trong vườn nhà. Được biết, tên gọi "Trần Mộng" bắt nguồn từ một truyền thuyết về vua Trần Nhân Tông. Tương truyền, trong một giấc mơ, nhà vua nhìn thấy một loài địa lan lạ, sắc xanh ngọc xen lẫn đỏ hồng, tỏa hương quyến rũ.
Kỳ lạ thay, ngay hôm sau, có người dâng lên một chậu lan giống hệt trong giấc mơ. Từ đó, loài lan này được đặt tên Trần Mộng mang ý nghĩa gắn liền với giấc mộng của vua Trần. Ban đầu những du khách đến Tả Phìn vô cùng thích thú khi bắt gặp loài hoa này mọc hoang dại khắp nơi.
Dần dà loài hoa này được yêu thích và trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế cao, góp phần xóa đói giảm nghèo, làm giàu bền vững của hàng trăm hộ đồng bào dân tộc ở xã Tả Phìn. Anh Vàng A Du, dân tộc Mông, đã gắn bó với hoa lan trên 15 năm.
Trước đây, gia đình chỉ trồng những cây truyền thống, hiệu quả kinh tế thấp nên anh Du phải đi làm thuê. Thấy nhiều hộ gia đình trồng lan có thu nhập cao, anh đã tìm hiểu và mua giống về trồng.
Anh Du chia sẻ: “Từ khi trồng lan thì gia đình tôi bớt vất vả hơn. Một vụ tôi cũng có thu nhập khoảng từ 200-250 triệu đồng. Giờ tôi yên tâm phát triển cây này vì tôi đã có kinh nghiệm rồi, chính quyền xã cũng rất ủng hộ và có đầu ra ổn định.”
Quá trình thuần hóa giống lan để mang đi bán, người dân địa phương nhận thấy loại hoa này không đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng có yêu cầu chặt chẽ về điều kiện khí hậu, thời tiết.
Theo anh Phàn Tả - người trồng lan lâu năm ở Tả Phìn, lan Trần Mộng chỉ hợp với khí hậu trên Sa Pa cũ, những nơi khác khó trồng được. Thậm chí, ngay chính vùng đất Sa Pa cũ cũng chỉ có Tả Phìn là nơi có khí hậu và nhiệt độ thích hợp nhất để cây sinh trưởng khỏe mạnh và ra hoa đẹp.
Điểm khác biệt của địa lan Trần Mộng so với các giống khác là hoa có thể nở hơn 3 tháng mới tàn mà không cần bất cứ chất bảo quản nào nhờ sinh trưởng trong môi trường tự nhiên khắc nghiệt. Đây là loại hoa rủ chứ không thẳng đứng như địa lan Đà Lạt.
Mỗi chùm gồm nhiều bông, chiều cao có thể lên tới 90 cm. Đặc biệt, mùi của hoa địa lan kiếm Trần Mộng thơm dịu nhẹ, không hắc như các loại khác và loài hoa này chỉ có 4 màu đặc trưng là vàng chanh, xanh lơ, xanh ngọc, vàng nâu, trong đó, xanh ngọc là màu được ưa chuộng nhất.
Hiện, Tả Phìn có tới hơn 600 hộ tham gia trồng lan với số lượng khoảng 50.000 chậu. Hộ ít cũng cho thu nhập từ 30-50 triệu đồng, hộ cao lên tới hàng tỷ đồng mỗi năm. Thấy được giá trị kinh tế cao của hoa lan nên ngày càng có thêm nhiều hộ dân ở Tả Phìn trồng lan, coi đây là nghề chính đem lại thu nhập cao.
Xã Tả Phìn cũng khuyến khích người dân trồng lan và chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đồng thời chỉ đạo các cơ quan chuyên môn hướng dẫn, chuyển giao kỹ thuật, tạo điều kiện cho bà con tham gia chuỗi giá trị hàng hóa.
Hút khách chơi Tết
Lan Trần Mộng đẹp quyến rũ, cành và hoa cong rủ duyên dáng cành lá xum xuê tượng trưng cho sự no ấm và may mắn, nên rất nhiều người ưa chuộng, trưng bày trong dịp Tết Nguyên đán.
Năm nào cũng vậy, trước Tết tầm 3 tháng, toàn bộ nhân công làm vườn của gia đình anh Phàn Tả sẽ đánh cây, chở xuống tập kết tại dọc Quốc lộ 4D, địa phận xã Cốc San để tránh rét và tạo điều kiện thuận lợi cho hoa nở đúng dịp phục vụ thị trường Tết.
“Khí hậu dưới chân núi ấm hơn nên mình đưa lan xuống núi để chăm sóc, bón thúc giúp chúng ra hoa đúng dịp Tết Nguyên đán. Cứ để trên núi chúng sẽ không nở hoa được,” anh Tả tiết lộ.
Từ tháng 10 âm lịch, gia đình anh Vàng A Du đã xử lý kỹ thuật về ánh sáng, nhiệt độ, dinh dưỡng để hoa trổ đúng dịp Tết. Thị trường năm nay được dự báo tốt nên gia đình anh mạnh dạn tăng sản lượng.
Anh cho biết, Lan Tả Phìn có cánh to, căng mọng, sắc xanh ngọc tinh khiết. Đặc biệt, hoa rất bền, có thể chơi qua cả Tháng Giêng mà không bị phai sắc hay rụng cánh sớm nên rất được thị trường ưa chuộng.
Vẻ đẹp kỳ bí của loài lan "giấc mộng vua Trần" này luôn hút hồn giới sành lan, nhất là những dịp Tết. Còn gần 1 tháng nữa mới đến Tết Nguyên đán, song thời điểm này nhiều nhà vườn ở Tả Phìn đã cháy hàng do lượng người đặt mua tăng cao so với mọi năm.
Ba anh em gia đình anh Giàng A Chơ mang lan xuống khu tập kết tại xã Cốc San khoảng 150 chậu từ cách đây 2 tháng, hiện đã bán hết sạch. Anh cho biết: hoa được phân khúc rõ ràng, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng, với các loại giá cả khác nhau, trung bình từ 100.000 đồng đến 150.000 đồng/cành.
Tiêu biểu như: địa lan phổ thông giá từ 1,5-3 triệu đồng/chậu; địa lan đẹp: 5-12 triệu đồng/chậu; địa lan cao cấp 15-25 triệu đồng/chậu tùy theo số lượng cành. Với những chậu hoa to, nhiều hoa nở rực rỡ, tán đều và xum xuê thì giá có thể lên tới hàng trăm triệu đồng.
Khách hàng chủ yếu đến từ Hà Nội, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Ngoài bán tại vườn, gia đình còn tận dụng mạng xã hội, thương mại điện tử và dịch vụ vận chuyển lạnh để mở rộng thị trường.
Ông Vũ Xuân Quý, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tả Phìn, cho biết, vụ hoa Tết năm nay, địa phương dự kiến cung cấp ra thị trường khoảng 9.000 chậu địa lan cùng với hàng chục nghìn chậu hoa mai, đào phai, đào thất thốn…; ước tổng doanh thu đạt trên 65 tỷ đồng.
Cấp uỷ, chính quyền địa phương luôn quan tâm, đồng hành cùng người dân trong sản xuất và tiêu thụ hoa Tết. Xã cũng yêu cầu các hộ giữ vững chất lượng sản phẩm, niêm yết giá công khai, bảo đảm uy tín thương hiệu hoa Tả Phìn.
Ngày nay, địa lan Trần Mộng không còn chỉ mọc dại bên bìa rừng hay xuất hiện trong vườn của vài hộ gia đình. Mỗi vụ lan đến, đồng bào dân tộc nơi đây lại chào đón thêm một mùa xuân no ấm./.