Trong dòng chảy của lịch sử dân tộc, tài liệu lưu trữ không chỉ là những trang giấy, những hiện vật cũ kỹ được bảo quản trong kho tàng mà còn là ký ức sống động của quốc gia, là chứng tích xác thực về quá trình hình thành, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Nhận thức sâu sắc giá trị đó, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) đã có bước chuyển mạnh mẽ về tư duy và hành động: từ “lưu giữ” đơn thuần sang bảo quản gắn với phát huy, đưa di sản tài liệu lưu trữ đến gần hơn với công chúng, phục vụ xã hội, phục vụ cộng đồng.
Đặc biệt, việc triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới đã tạo nền tảng chính trị quan trọng để ngành văn thư, lưu trữ khẳng định vai trò là một thiết chế văn hóa đặc thù, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản tư liệu của dân tộc.
Di sản bước ra khỏi kho lưu trữ
Nghị quyết 80 đặt ra yêu cầu phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội; khơi dậy mạnh mẽ giá trị văn hóa, truyền thống và khát vọng phát triển đất nước; đồng thời nhấn mạnh nhiệm vụ bảo tồn, phát huy di sản văn hóa gắn với ứng dụng khoa học-công nghệ và chuyển đổi số.
Trong bức tranh ấy, di sản tư liệu, đặc biệt là tài liệu lưu trữ quốc gia, được nhìn nhận không chỉ như nguồn sử liệu gốc mà còn là nguồn lực mềm quan trọng, góp phần củng cố bản sắc, bồi dưỡng lòng yêu nước và nâng cao vị thế quốc gia.
Năm 2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 209/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Mộc bản triều Nguyễn - Di sản Tư liệu Thế giới” và Quyết định số 933/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Châu bản triều Nguyễn - Di sản Tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương."
Hai khối di sản - Mộc bản triều Nguyễn và Châu bản triều Nguyễn - không chỉ là tài sản vô giá của dân tộc, mà còn là một phần ký ức của nhân loại đã được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức Thế giới.
Là cơ quan trực tiếp quản lý hai khối di sản đặc biệt này, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã sớm xác định: bảo tồn phải đi đôi với phát huy; lưu trữ phải hướng đến phục vụ xã hội. Cục chủ động triển khai các hoạt động bảo quản, số hóa và phát huy giá trị di sản theo các nguyên tắc, tiêu chí và khuyến nghị của UNESCO.
Qua hành trình 10 năm, từ những khối tài liệu cổ quý hiếm bị xuống cấp nghiêm trọng do thời gian và điều kiện khí hậu, đội ngũ cán bộ lưu trữ đã nghiên cứu, làm chủ quy trình tu bổ, phục chế hiện đại; xử lý bết dính hàng nghìn tờ Châu bản; cứng hóa, phục chế hàng nghìn tấm Mộc bản bị mục mủn; đồng thời số hóa toàn bộ di sản với độ phân giải cao và ghi microfilm bảo hiểm.
Nếu như trước đây mục tiêu lớn nhất là “giữ cho an toàn” thì nay tài liệu được bảo quản để phục vụ khai thác lâu dài. Số hóa không chỉ nhằm phòng ngừa rủi ro, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận cho công chúng trong và ngoài nước. Việc ra mắt Cổng thông tin lưu trữ từ tháng 1/2026, cho phép tra cứu 24/7, là minh chứng rõ nét cho việc ứng dụng khoa học-công nghệ trong lĩnh vực lưu trữ, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số mà Nghị quyết 80 đặt ra.
Không dừng lại ở bảo quản, di sản đã “bước ra” khỏi kho lưu trữ với nhiều phương thức công bố mới mẻ. Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cho biết di sản đã đến với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, qua hàng trăm cuộc triển lãm, phim tư liệu và ấn phẩm chuyên khảo. Khả năng tiếp cận ngày càng được mở rộng, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội.
Từ hình thức công bố, giới thiệu tài liệu truyền thống, các Trung tâm Lưu trữ quốc gia đã chuyển đổi mạnh mẽ sang phương thức hiện đại như công nghệ 3D mapping, triển lãm ảo, phát hành ấn phẩm điện tử, xây dựng phim ngắn giới thiệu trên các nền tảng số...
Tinh thần này cũng phù hợp với quy định của Luật Lưu trữ năm 2024, trong đó nhấn mạnh bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân và trách nhiệm chủ động phát huy giá trị tài liệu lưu trữ. Qua đó, yêu cầu nâng cao quyền thụ hưởng văn hóa của nhân dân - một nội dung quan trọng của Nghị quyết 80 - được cụ thể hóa bằng các sản phẩm và dịch vụ lưu trữ ngày càng đa dạng.
Khi Nghị quyết đi vào cuộc sống
Điểm nhấn rõ nét trong quá trình hiện thực hóa Nghị quyết 80 là việc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước ra mắt Không gian giới thiệu Di sản Tư liệu Thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu vào cuối tháng 1/2026 với nhiều tài liệu, hiện vật gốc được trưng bày. Ngày 3/3, Không gian này chính thức mở cửa tự do đón khách tham quan từ 9 giờ đến 16 giờ các ngày trong tuần.
Không gian gồm ba hợp phần: Không gian Media hiện đại; Không gian Di sản Tư liệu Thế giới và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu; Không gian Lịch sử ngành Lưu trữ Việt Nam. Tại đây, tài liệu lưu trữ được chuyển hóa thành nội dung số và sản phẩm tương tác đa phương tiện; công chúng có thể tra cứu, tìm hiểu thông tin qua màn hình tương tác, trải nghiệm các hình thức trình bày hiện đại.
Theo bà Trần Việt Hoa, Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, việc đưa tài liệu gốc như các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980; các văn bản về Quốc kỳ, Quốc ca, Quốc huy, Quốc hiệu ra trưng bày là điểm mới quan trọng. Đây là những tài liệu đã được gìn giữ hơn 80 năm. Công chúng có thể nhìn thấy bút tích của các đại biểu Quốc hội, thấy được sự trăn trở của từng giai đoạn lịch sử.
"Sự ra đời của Nghị quyết 80 đã khẳng định vai trò của các cơ quan đang quản lý tài liệu lưu trữ nói riêng, các di sản văn hóa nói chung. Đây vừa là cơ hội, vừa là giao nhiệm vụ để các cơ quan thực hiện nhiều biện pháp hơn nhằm bảo quản và phát huy tốt giá trị tài liệu. Chuyển đổi số là cách để đưa các chủ trương, nghị quyết của Đảng, Nhà nước vào cuộc sống," bà Hoa nói.
Việc mở cửa tự do thể hiện rõ định hướng phục vụ cộng đồng, biến trụ sở cơ quan quản lý nhà nước thành một điểm đến văn hóa mở. Đây không chỉ là không gian trưng bày, mà còn là “lớp học lịch sử trực quan," một hệ sinh thái học tập mở, phục vụ học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu và đông đảo công chúng, giúp lịch sử trở nên gần gũi, sống động.
Nhằm khởi động chuỗi hoạt động phục vụ công chúng với thông điệp "Khai trí đầu Xuân-Tôn vinh văn hiến," Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước sẽ tổ chức sự kiện “Thưởng lãm châu phê-Lưu dấu mộc bản” tại Không gian giới thiệu Di sản Tư liệu Thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu.
Công chúng có cơ hội chiêm ngưỡng những nét châu phê cũng như những lời chúc hanh thông và dấu triện cát tường của các vị Hoàng đế triều Nguyễn được bảo tồn vẹn nguyên trên Châu bản và Mộc bản triều Nguyễn, đồng thời tham gia hoạt động trải nghiệm tương tác độc đáo như kỹ thuật in dập Mộc bản trên giấy dó và tặng chữ thư pháp đầu Xuân.
Theo ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Không gian giới thiệu không chỉ hiện thực hóa quy định của Luật Lưu trữ trong việc chủ động bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, nâng cao khả năng thụ hưởng giá trị di sản của nhân dân, mà còn phù hợp với thông lệ quốc tế, khi cơ quan lưu trữ của một quốc gia phải là địa chỉ tin cậy nhất giới thiệu những tài liệu quý, tiêu biểu, phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và truyền thống của mỗi quốc gia.
Đặc biệt, quán triệt tinh thần Nghị quyết số 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Cục xác định chuyển đổi số trong lưu trữ chính là chuyển đổi cách thức cung cấp thông tin, cách công chúng tiếp cận và sử dụng tài liệu lưu trữ. Không gian giới thiệu này chính là nơi hiện thực hóa cách tiếp cận đó và được xác định là trọng tâm trong chiến lược chuyển đổi số và phục vụ xã hội của ngành Lưu trữ trong giai đoạn mới.
Qua những bước đi cụ thể trong bảo tồn, số hóa và mở rộng tiếp cận công chúng, có thể thấy tinh thần Nghị quyết 80 đang được cụ thể hóa bằng các mô hình và sản phẩm rõ ràng.
Khi tài liệu lưu trữ được bảo quản an toàn, được ứng dụng công nghệ hiện đại và được đưa vào không gian phục vụ cộng đồng, văn hóa không chỉ dừng ở chủ trương mà trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước./.
Lộ diện “Châu phê” của các Hoàng đế triều Nguyễn tại Không gian Di sản tư liệu
Đại diện ban tổ chức nhấn mạnh, trải nghiệm chiêm ngưỡng di sản tư liệu lần này sẽ vượt xa những gì công chúng từng biết, để cùng đắm mình trong không gian di sản tương tác giàu cảm xúc.
