Sau khi được UNESCO ghi danh, nghệ thuật làm gốm của người Chăm có thêm điều kiện để quảng bá, bảo tồn và phát huy giá trị.
Tuy nhiên, với những nghệ nhân ở làng gốm Bàu Trúc (xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), sức sống của di sản vẫn còn nhiều trăn trở; đó là người làm gốm ngày một ít đi, nguyên liệu càng khan hiếm, sản phẩm chưa được thị trường ưa chuộng nhiều.
Đây là khó khăn mà người làm gốm đang cần được quan tâm tháo gỡ để nghề gốm có đường hướng phát triển bền vững, phát huy được giá trị di sản.
Để người giữ nghề còn muốn "giữ lửa"
Ở tuổi ngoài 70, nghệ nhân Trượng Thị Gạch (làng gốm Bầu Trúc) vẫn nhớ những ngày đầu học làm gốm từ mẹ và bà. Nghề được truyền lại chủ yếu qua quan sát và thực hành. Người trẻ đứng bên cạnh người đi trước, nhìn cách chọn đất, nhào đất, tạo hình, trang trí rồi tự tay làm từng công đoạn.
Bà Trượng Thị Gạch bắt đầu làm gốm từ năm 20 tuổi. Qua nhiều năm gắn bó với đất và lửa, những kinh nghiệm về độ dẻo của đất, cách tạo dáng hay thời điểm nung trở thành kỹ năng được tích lũy trong chính đôi tay của bà. Khi tuổi cao, bà vẫn mong con cháu tiếp tục nghề và giữ những kỹ thuật được các thế hệ trong gia đình trao truyền.
Với bà, nung gốm ngoài trời bằng củi, rơm, trấu là một đặc trưng của Bàu Trúc. Đây là phương thức làm nghề đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Ngọn lửa, hướng gió, nhiệt độ và kinh nghiệm của người thợ tạo nên những màu sắc khác nhau trên từng sản phẩm.
Nghệ nhân Châu Thị Tính, làng gốm Bàu Trúc, cho rằng nghề vẫn có thể tạo sinh kế nếu người thợ có tay nghề và sản phẩm tìm được đầu ra. Những người chưa đủ điều kiện mở cơ sở riêng có thể làm việc cho các hộ sản xuất trong làng. Người trẻ sau thời gian làm việc ở nơi khác vẫn có thể trở về nếu nghề gốm mang lại thu nhập ổn định.
Theo báo cáo của Ủy ban Nhân dân xã Ninh Phước, hiện làng Bàu Trúc có 151 thợ làm gốm, 2 hợp tác xã và hơn 100 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh. Khu vực đất sét truyền thống khoảng hơn 6 ha đã được khảo sát, hoàn thiện hồ sơ đề nghị bổ sung vào quy hoạch sử dụng đất. Giai đoạn 2023-2024, khoảng 12 tỷ đồng được đầu tư chỉnh trang, nâng cấp hạ tầng làng nghề.
Các hoạt động truyền dạy, xây dựng câu lạc bộ thực hành di sản, phát triển du lịch cộng đồng và quảng bá sản phẩm được triển khai. Lượng khách đến làng gốm tăng từ hơn 11.000 lượt năm 2023 lên hơn 17.000 lượt năm 2025. Địa phương từng bước ứng dụng thương mại điện tử, thực tế ảo, chip NFC, số hóa thông tin di sản và xây dựng thương hiệu gốm Bàu Trúc.
Từ duy trì nghề đến khả năng tự tái tạo
Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Thu Trang, qua nghiên cứu của bà và cộng sự, số người thực hành gốm ở Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống 360 người năm 2024. Trong số này, chỉ còn 6 người có khả năng truyền dạy.
Sau gần 4 năm được UNESCO ghi danh, công tác bảo vệ di sản đã đạt một số kết quả như tổ chức lớp truyền nghề, tôn vinh nghệ nhân, xây dựng thương hiệu, tổ chức lễ hội và đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, sức sống thực tế của di sản còn phụ thuộc vào khả năng duy trì nghề và trao truyền giữa các thế hệ.
Trường hợp nghệ nhân Đàng Thị Tám cho thấy những khó khăn đó. Tháng 11/2022, bà là đại diện duy nhất của cộng đồng gốm Chăm trong đoàn Việt Nam tham dự Kỳ họp lần thứ 17 của Ủy ban liên Chính phủ Công ước 2003 của UNESCO tại Rabat, Maroc.
Tại kỳ họp này, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Tuy nhiên, theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Thu Trang, khoảng 3 năm sau khi di sản được ghi danh, bà Đàng Thị Tám đã ngừng làm gốm do sản phẩm khó tiêu thụ; không gian làm và nung gốm được chuyển sang phục vụ sinh kế khác.
Từ thực tế này, việc đánh giá hiệu quả bảo tồn cần vượt ra ngoài số lượng chương trình hay hoạt động được triển khai. Những câu hỏi quan trọng là người học nghề có tiếp tục làm gốm hay không; nghệ nhân có thu nhập đủ để gắn bó với nghề hay không; nguồn đất sét có được bảo vệ ổn định hay không; người dân có được tham gia quyết định hướng phát triển du lịch, thiết kế sản phẩm và phân chia lợi ích hay không.
Đây cũng là vấn đề được Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phan Quốc Anh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Dân tộc-Tôn giáo, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Khánh Hòa phân tích khi đề xuất mô hình “bảo tàng sống” cho Bàu Trúc.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Phan Quốc Anh, làng gốm đang chịu nhiều sức ép. Nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít. Việc tiếp cận đất sét gặp khó khăn. Thị trường thay đổi nhanh. Du lịch tại làng vẫn phổ biến là hình thức khách đến tham quan trong thời gian ngắn, mua một số sản phẩm rồi rời đi. Trong bối cảnh đó, “bảo tàng sống” được hiểu là một hệ sinh thái bảo tồn dựa vào cộng đồng. Người Chăm tiếp tục sinh sống, làm nghề và truyền nghề ngay trong không gian làng. Muốn giữ nghề, trước hết phải bảo vệ vùng nguyên liệu và không gian thực hành. Kỹ thuật nung lộ thiên, phương pháp tạo hình thủ công và kinh nghiệm xử lý đất là những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của Bàu Trúc.
Bên cạnh việc giữ kỹ thuật cốt lõi, sản phẩm cũng cần thích ứng với thị trường. Nghệ nhân có thể kết nối với họa sĩ, nhà thiết kế và doanh nghiệp để phát triển sản phẩm mỹ thuật, quà tặng, đồ trang trí, sản phẩm phục vụ du lịch. Sự đổi mới phải dựa trên nền tảng kỹ thuật và giá trị văn hóa của gốm Chăm. Thực tế cho thấy lượng khách tăng chưa đồng nghĩa mọi hộ làm gốm đều được hưởng lợi. Nếu khách chủ yếu tập trung tại một số điểm trưng bày lớn, nghệ nhân trong các ngõ nhỏ vẫn phải bán sản phẩm qua trung gian hoặc nhận làm thuê.
Theo các chuyên gia, du lịch cộng đồng tại Bàu Trúc cần chuyển từ mục tiêu tăng lượt khách sang tăng giá trị trải nghiệm. Du khách có thể trực tiếp tham gia làm gốm, tìm hiểu cách chọn đất, tạo hình, trang trí và nung sản phẩm. Thời gian lưu trú dài hơn sẽ tạo cơ hội tăng chi tiêu và mở rộng nguồn thu cho người dân.
Tiến sỹ Phạm Cao Quý, Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) lưu ý cần hiểu đúng ý nghĩa của Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây không phải bảng xếp hạng thấp hơn Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
UNESCO sử dụng cơ chế này đối với những thực hành có sức sống đang bị đe dọa và cần những biện pháp bảo vệ phù hợp. Vì vậy, vấn đề sau ghi danh là cộng đồng có đủ điều kiện và động lực để tiếp tục thực hành hay không; nghề có được trao truyền hay không; người dân có quyền tham gia quyết định tương lai của di sản hay không.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa Thái Thị Lệ Hằng cho rằng bảo vệ di sản trước hết phải giữ được cộng đồng, nghệ nhân và tri thức; đồng thời tạo điều kiện để nghề tiếp tục được thực hành trong đời sống.
Theo bà Thái Thị Lệ Hằng, bảo tồn phải gắn với sinh kế. Khi người làm nghề không có thu nhập ổn định, sản phẩm thiếu thị trường và thế hệ trẻ không nhìn thấy tương lai từ nghề truyền thống, quá trình trao truyền sẽ gặp nhiều khó khăn.
Thời gian qua, tỉnh Khánh Hòa định hướng nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường, kết nối gốm Chăm với du lịch và công nghiệp văn hóa. Quá trình phát triển phải bảo đảm những giá trị cốt lõi của di sản. Mục tiêu lâu dài là tạo sức sống mới để Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tiếp tục được thực hành và trao truyền trong cộng đồng; từng bước đáp ứng các yêu cầu của UNESCO, hướng tới đưa di sản ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp và tạo điều kiện để được xem xét ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nắng chiều nhạt dần trên những mái nhà Bàu Trúc. Trong sân, những sản phẩm gốm vừa tạo hình vẫn nằm chờ khô, bên cạnh là đôi bàn tay nghệ nhân còn vương màu đất. Rời làng gốm, điều đọng lại không phải câu chuyện về một danh hiệu, mà là mong muốn rất đời thường của người dân, đó là còn người làm nghề, còn người học nghề và những mẻ gốm tiếp tục đỏ lửa qua nhiều thế hệ./.