Hội nhập kinh tế quốc tế không chỉ mở rộng thị trường mà còn đòi hỏi doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, xuất xứ, môi trường và minh bạch chuỗi cung ứng.
Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ngành công thương đang đổi mới công tác quản lý, thực thi FTA và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các cơ hội, nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Thực tiễn thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EU (EVFTA) cho thấy, ưu đãi thuế quan là điều kiện thuận lợi nhưng chưa đủ để doanh nghiệp giữ vững thị phần.
Sau hơn 6 năm thực thi, hàng hóa Việt Nam đã có thêm cơ hội tiếp cận thị trường EU, song các yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe.
Với ngành thép, EU chiếm khoảng 17% tổng lượng thép xuất khẩu của Việt Nam trong 9 tháng đầu năm, chỉ đứng sau ASEAN. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải chuẩn bị trước những thay đổi về hạn ngạch nhập khẩu, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), phòng vệ thương mại và quy tắc xuất xứ.
Bà Trang Thu Hà, Chánh Văn phòng Hiệp hội Thép Việt Nam cho rằng: Doanh nghiệp cần được hỗ trợ kiểm kê phát thải, hài hòa phương pháp tính toán carbon giữa Việt Nam và EU, đồng thời thúc đẩy công nhận các đơn vị thẩm định, kiểm định trong nước. Đây là những điều kiện quan trọng để giảm chi phí tuân thủ và duy trì khả năng tiếp cận thị trường.
Từ thực tiễn ngành dệt may, Tiến sỹ Hoàng Xuân Hiệp, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghiệp và Thương mại Hà Nội cho rằng, để giữ thị phần tại EU, doanh nghiệp cần tuân thủ quy tắc xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng và chuyển sang sản xuất các mặt hàng có giá trị gia tăng cao.
Việt Nam cần khoảng 1,8 triệu lao động để đạt kim ngạch xuất khẩu 46 tỷ USD, trong khi Bangladesh cần hơn 4 triệu lao động cho quy mô tương tự, cho thấy lợi thế của Việt Nam về năng suất lao động và chất lượng sản phẩm.
Vì vậy, doanh nghiệp cần giảm phụ thuộc vào cạnh tranh giá và gia công, tập trung nâng cấp sản phẩm để tạo nguồn lực đầu tư cho sản xuất xanh, minh bạch chuỗi cung ứng và đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của EU.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Vụ trưởng, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm Bắc Âu cho rằng: Trong 3-5 năm tới, thách thức không chỉ là đưa hàng Việt Nam vào EU mà còn phải duy trì sức hấp dẫn với nhà nhập khẩu khi có nhiều nguồn cung thay thế. Doanh nghiệp cần chuyển từ nhà cung cấp giá rẻ sang đối tác phát triển sản phẩm, hợp tác dài hạn; đồng thời chủ động hơn về nguyên liệu, thiết kế và tiếp cận trực tiếp hệ thống phân phối.
Do đó, doanh nghiệp nào chủ động đầu tư sớm, có dữ liệu minh bạch và khả năng chứng minh việc tuân thủ sẽ có lợi thế thu hút khách hàng.
Vì vậy, để đáp ứng các tiêu chuẩn mới, doanh nghiệp cần được hỗ trợ bằng hệ thống dữ liệu phát thải, truy xuất nguồn gốc, thử nghiệm và chứng nhận quốc tế dùng chung, giúp giảm chi phí tuân thủ. Phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực cung ứng nguyên liệu trong nước cũng là yêu cầu cấp thiết.
Cùng quan điểm về yêu cầu minh bạch, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa biên (Bộ Công Thương) nhấn mạnh ba yêu cầu đối với doanh nghiệp là “chủ động, minh bạch và sẵn sàng.”
Doanh nghiệp cần dự báo, chuẩn bị trước những thay đổi chính sách của EU; minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nhà cung cấp cấp một đến cấp hai, cấp ba; đồng thời xây dựng các kịch bản ứng phó, tránh phụ thuộc vào một thị trường hay phương thức kinh doanh duy nhất.
Theo ông Ngô Chung Khanh, quy mô lao động không quyết định hoàn toàn khả năng tiếp cận thị trường. Có doanh nghiệp chỉ với 20-30 lao động vẫn xuất khẩu sản phẩm mang thương hiệu riêng, trong khi doanh nghiệp 300-500 lao động chủ yếu làm gia công. Điều này cho thấy tư duy và cách tiếp cận thị trường có vai trò quan trọng trong nâng cao năng lực cạnh tranh.
Thực tế, sau hơn 6 năm thực thi EVFTA, tỷ trọng xuất khẩu sang EU chưa tăng như kỳ vọng, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu có xu hướng giảm.
Lợi thế thuế quan cũng không tồn tại mãi, nhất là khi các đối thủ có thêm FTA với EU. Vì vậy, minh bạch chuỗi cung ứng, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, trách nhiệm xã hội và truy xuất nguồn gốc sẽ ngày càng quyết định khả năng cạnh tranh của hàng Việt Nam.
Bên cạnh phổ biến thông tin về EVFTA, cần có cơ chế hỗ trợ cụ thể và tăng cường kết nối doanh nghiệp với các chủ thể trong chuỗi giá trị. Ông Ngô Chung Khanh kỳ vọng hệ sinh thái tận dụng FTA sẽ kết nối nguồn lực từ Trung ương, địa phương và doanh nghiệp, bảo đảm minh bạch toàn bộ quá trình từ sản xuất nguyên liệu, chế biến đến xuất khẩu.
EVFTA đã mở ra cơ hội tiếp cận thị trường EU, nhưng để duy trì lợi thế, doanh nghiệp cần đổi mới tư duy, đầu tư chiều sâu và nâng cấp chuỗi cung ứng. Mục tiêu không chỉ là giữ thị phần mà còn nâng cao giá trị thu được, từng bước trở thành đối tác cung ứng có năng lực và vị thế lâu dài tại châu Âu.
Yêu cầu nâng chuẩn cũng hiện diện tại thị trường Anh sau hơn 5 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA).
Hiệp định tạo nền tảng thuận lợi cho hàng Việt tiếp cận thị trường, nhưng ưu đãi thuế quan chỉ phát huy hiệu quả khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn, xuất xứ và trách nhiệm trong sản xuất.
Chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cho rằng: Vương quốc Anh là một thị trường lớn, Việt Nam cũng có những mặt hàng có thế mạnh. Vấn đề là doanh nghiệp phải quan tâm, nỗ lực để khai thác thị trường này tốt hơn, làm sao đưa được nhiều hàng hóa Việt Nam hơn vào thị trường này. Bởi vậy, sản xuất xanh, sạch hơn và bảo đảm xuất xứ hàng hóa là những yêu cầu doanh nghiệp cần quan tâm khi tiếp cận các thị trường lớn.
Với nông sản, thực phẩm, đó là truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và kiểm soát chất lượng; với dệt may, da giày, đồ gỗ và hàng công nghiệp, yêu cầu tập trung nhiều hơn vào nguyên liệu, quy trình sản xuất và trách nhiệm chuỗi cung ứng.
Từ thực tiễn đó, nâng cao hiệu quả thực thi FTA và hỗ trợ doanh nghiệp trở thành yêu cầu quan trọng trong đổi mới quản lý hội nhập. Bộ Công Thương đã xây dựng và triển khai Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực thi các hiệp định thương mại tự do tại địa phương (FTA Index) lấy doanh nghiệp làm trung tâm, đánh giá chất lượng hỗ trợ của chính quyền và nhận diện những hạn chế trong phổ biến thông tin, thực thi chính sách, nâng cao năng lực cạnh tranh.
Song song đó, Bộ Công Thương thúc đẩy Hệ sinh thái tận dụng FTA, kết nối cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ. Nghị định số 240/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 tạo cơ sở pháp lý cho hệ sinh thái, kết nối nguồn lực về thị trường, pháp lý, xuất xứ, tài chính, logistics và tiêu chuẩn chất lượng.
AI cũng có thể hỗ trợ tra cứu ưu đãi thuế quan, phân tích yêu cầu nhập khẩu, cảnh báo thay đổi tiêu chuẩn, giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa giảm chi phí tiếp cận thông tin.
Cùng với khai thác các FTA hiện có, ngành công thương tiếp tục mở rộng mạng lưới hiệp định. Ngày 18/10/2026, tại Hà Nội, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng và đại diện 4 nước thành viên EFTA ký Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EFTA (VEFTA).
Hiệp định mở thêm cơ hội hợp tác về công nghệ, tài chính và công nghiệp giá trị gia tăng cao. Chủ động chuẩn bị thực thi, đánh giá tác động và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường sẽ giúp chuyển cơ hội thương mại thành đầu tư, chuyển giao công nghệ và đổi mới quản trị.
Thông qua FTA Index, hệ sinh thái tận dụng FTA và ứng dụng công nghệ số, ngành công thương đang từng bước đổi mới phương thức quản trị, kết nối nguồn lực và hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Đây cũng là hướng cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW trong lĩnh vực hội nhập đưa khoa học, công nghệ và chuyển đổi số thành nền tảng nâng cao sức cạnh tranh, để hàng hóa và doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tiếp cận được thị trường toàn cầu mà từng bước khẳng định vị thế trong nền kinh tế thế giới./.