Theo dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn, El Nino có khả năng duy trì ở cường độ rất mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và kéo dài đến đầu mùa Hè năm 2027.
Nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trên địa bàn tỉnh Cà Mau được nhận diện có thể bắt đầu xuất hiện từ tháng 11/2026 và kéo dài đến khoảng tháng 5/2027.
Với đặc thù địa hình thấp trũng, hệ thống sông rạch dày đặc và phụ thuộc nhiều vào nguồn nước ngọt từ thượng nguồn, Cà Mau luôn là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất mỗi khi mùa khô kéo dài và khi El Nino hoạt động mạnh.
Linh hoạt theo kịch bản ứng phó
Nhằm chủ động phòng ngừa từ sớm, kế hoạch ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn được tỉnh Cà Mau triển khai thống nhất trên phạm vi toàn tỉnh, trong đó tập trung chỉ đạo, điều hành và ưu tiên phân bổ nguồn lực cho các khu vực trọng điểm.
Về nước sinh hoạt, tỉnh ưu tiên nguồn lực hỗ trợ cho các xã Biển Bạch, Khánh Lâm, Khánh An, Nguyễn Phích cùng những địa bàn, điểm dân cư thực tế xảy ra thiếu nước.
Về sản xuất nông nghiệp, việc điều tiết nước chú trọng vùng sản xuất lúa ngọt hóa phía Tây kênh Vĩnh Phong, vùng dọc tuyến Quốc lộ 1A và vùng chuyển đổi sản xuất lúa-tôm ở cuối nguồn nước chưa có hệ thống đê bao khép kín, nơi nguy cơ nhiễm mặn luôn ở mức cao.
Song song đó, việc phòng, chống thiên tai tập trung kiểm soát khu vực có nguy cơ sụt lún đất thuộc Tiểu vùng VI và VII khu vực Bắc Cà Mau, cùng các khu vực phòng chống cháy rừng tại U Minh Hạ và cụm đảo Hòn Khoai.
Căn cứ ranh giới độ mặn 4‰, chiều sâu xâm nhập mặn tính từ cửa sông vào nội đồng và mức độ thiếu hụt nguồn nước ngọt so với trung bình nhiều năm, tỉnh Cà Mau xây dựng 3 kịch bản ứng phó linh hoạt tương ứng với các cấp độ rủi ro.
Ở kịch bản 1 (cấp độ rủi ro thấp), khi ranh giới mặn 4‰ xâm nhập vào nội đồng dưới 25km và nguồn nước ngọt cơ bản đáp ứng nhu cầu sản xuất, sinh hoạt, các biện pháp tập trung vào theo dõi, cảnh báo, quản lý và sử dụng tiết kiệm nguồn nước, chủ động phòng ngừa nguy cơ thiếu nước cục bộ tại các khu vực cuối nguồn.
Khi tình hình diễn biến phức tạp hơn chuyển sang kịch bản 2 (cấp độ rủi ro trung bình), ranh giới mặn xâm nhập từ 25-50km và nguồn nước ngọt thiếu hụt từ 30-50% so với trung bình nhiều năm, tỉnh sẽ tăng cường điều tiết, phân phối nguồn nước, tổ chức trữ nước ngọt, kiểm soát xâm nhập mặn và ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt cùng các vùng sản xuất trọng điểm.
Trong trường hợp cực đoan nhất ở kịch bản 3 (cấp độ rủi ro lớn), khi ranh giới mặn xâm nhập từ trên 50-90km và nguồn nước ngọt thiếu hụt trên 50%, tỉnh sẽ lập tức kích hoạt các giải pháp khẩn cấp.
Ngoài việc kế thừa các biện pháp trước đó, Cà Mau sẽ triển khai các giải pháp cấp bách nhằm bảo đảm nước sinh hoạt, huy động và điều phối các nguồn nước dự phòng, tổ chức đắp đập tạm để trữ nước ngọt phù hợp với điều kiện thực tế, khoanh vùng bảo vệ diện tích sản xuất có nguy cơ thiệt hại cao, đồng thời tăng cường các biện pháp hạn chế khai thác nước ngầm nhằm chống sụt lún đất.
Nhấn mạnh về quan điểm chỉ đạo trong ứng phó thiên tai của địa phương, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Cà Mau khẳng định, việc triển khai kế hoạch nhằm chủ động phòng ngừa từ sớm, lấy việc bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân làm ưu tiên cao nhất.
Tỉnh quyết tâm hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại về sản xuất, cháy rừng, sụt lún đất và mất an toàn công trình bằng cách tập trung nguồn lực vào các địa bàn có nguy cơ cao, thực hiện ngay các nhiệm vụ của giai đoạn hiện tại mà không để gián đoạn hay chậm trễ.
Địa phương áp dụng nguyên tắc lũy tiến đối với các giai đoạn tiếp theo, kế thừa đầy đủ nội dung của giai đoạn trước, đồng thời căn cứ cường độ và phạm vi ảnh hưởng thực tế của El Nino để kịp thời bổ sung các biện pháp tăng cường hoặc khẩn cấp phù hợp với thực tiễn địa phương.
Đồng bộ giải pháp công trình và phi công trình
Trên phương diện sản xuất nông nghiệp, ngành chức năng địa phương đã khẩn trương vào cuộc để hướng dẫn người dân tổ chức lại canh tác.
Ông Nguyễn Trần Thức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau) cho biết, sản xuất trồng trọt của tỉnh đang đứng trước nguy cơ chịu tác động lớn từ hạn hán, xâm nhập mặn và El Nino.
Trước nguy cơ này, Cà Mau đang tăng cường theo dõi diễn biến thời tiết, nguồn nước để chủ động điều chỉnh lịch thời vụ kịp thời.
Đối với vụ Đông Xuân, địa phương tổ chức xuống giống luân phiên giữa các khu vực nhằm luân chuyển, điều tiết nguồn nước, đồng thời tiến hành kiểm tra kỹ độ mặn trước khi xuống giống lúa, tôm.
Đánh giá về tầm quan trọng của vùng sản xuất này, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định, Cà Mau sở hữu trên 80.000ha đất lúa-tôm, là vùng sản xuất trọng điểm của cả nước. Do đó, tỉnh cần phối hợp chặt chẽ giữa các cấp từ Trung ương đến cấp xã để xây dựng kịch bản ứng phó chi tiết, xác định chính xác các vùng có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng để đưa ra phương án phù hợp.
Về lâu dài, nông dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và tỉnh Cà Mau nói riêng cần đặc biệt quan tâm đến cơ cấu giống và thời vụ; trong đó ưu tiên sử dụng các giống lúa ngắn ngày, giống có khả năng chịu mặn nhằm hạn chế tối đa nguy cơ gặp hạn mặn vào cuối vụ.
Cùng với bảo vệ sản xuất, việc bảo đảm nước sạch sinh hoạt cho nhân dân tại tỉnh cực Nam Tổ quốc-nơi có ba mặt giáp biển và phần lớn dân cư sinh sống ở khu vực nông thôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.
Ông Tô Hoài Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau cho biết, tỉnh tập trung duy tu, sửa chữa 46 công trình cấp nước kém bền vững và khắc phục 92 công trình không hoạt động trong tổng số 370 công trình cấp nước tập trung hiện có. Đồng thời, tỉnh đẩy nhanh tiến độ các dự án cấp nước nông thôn cấp bách giai đoạn 2026-2028 tại các xã Biển Bạch, Khánh Lâm, Khánh An với tổng quy mô phục vụ khoảng 7.000 hộ dân.
Đối với các khu vực dân cư sống phân tán chưa thể nối mạng đường ống, chính quyền địa phương bố trí bồn trữ nước, tổ chức vận chuyển nước tạm thời, phối hợp huy động các nguồn lực xã hội hóa và Quỹ Phòng, chống thiên tai để hỗ trợ kịp thời cho người dân trước khi bước vào đỉnh điểm mùa khô.
Song song đó, ngành nông nghiệp tỉnh đã rà soát, phân vùng các khu vực nguy cơ thiếu nước để xây dựng bản đồ, cơ sở dữ liệu phục vụ điều hành sản xuất phù hợp với diễn biến của El Nino.
Hệ thống quan trắc lượng mưa, mực nước và độ mặn được duy trì thường xuyên nhằm kịp thời cảnh báo cho các địa phương và người dân.
Phân tích về mối tương quan giữa thiếu nước và suy thoái môi trường, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau Tô Hoài Phương nhận định, tình trạng thiếu nước làm tăng chi phí sản xuất, suy giảm thu nhập của người dân; thu nhập giảm lại làm hạn chế khả năng đầu tư thích ứng, trong khi việc gia tăng khai thác nước dưới đất để bù đắp thiếu hụt sẽ làm gia tăng nguy cơ sụt lún và suy thoái nguồn nước.
Do đó, về giải pháp lâu dài, Cà Mau ưu tiên chuyển mạnh từ phương thức ứng phó tình huống sang quản lý rủi ro chủ động. Tỉnh đầu tư đồng bộ hệ thống cấp nước, trữ nước và điều tiết nước; tăng cường quan trắc, dự báo và chia sẻ dữ liệu; kiểm soát chặt chẽ việc khai thác nước dưới đất.
Tỉnh chuyển đổi mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện nguồn nước nhằm nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng, doanh nghiệp trước tác động của biến đổi khí hậu.
Để bảo vệ sản xuất và phát triển bền vững, ngành nông nghiệp tỉnh Cà Mau ưu tiên thực hiện đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình, kết hợp phòng ngừa rủi ro trước mắt với tái cơ cấu sản xuất lâu dài. Trọng tâm là bảo đảm an ninh nguồn nước, tổ chức sản xuất theo vùng sinh thái, phát triển các mô hình tôm-lúa, tôm-rừng, nuôi thủy sản tuần hoàn, bảo vệ rừng và bờ biển, ứng dụng khoa học, công nghệ và phát triển chuỗi giá trị.
Sự chủ động, bám sát thực tế địa phương, cùng tinh thần phòng ngừa từ sớm, từ xa của chính quyền tỉnh Cà Mau đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu tối đa những tác động tiêu cực của El Nino.
Việc triển khai đồng bộ từ hạ tầng kỹ thuật, điều phối nguồn nước đến tổ chức lại sản xuất không chỉ giúp bảo vệ nguồn nước sinh hoạt thiết yếu và giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người dân trong mùa khô 2026-2027, mà còn tạo điểm tựa vững chắc giúp người dân Cà Mau-vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc an tâm sản xuất, từng bước hình thành nền nông nghiệp sinh thái thích ứng bền vững trước thách thức biến đổi khí hậu./.