Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh, diện tích đất trồng lúa chuyển sang trồng cây hàng năm đạt hơn 2.900 ha, bằng 27,6% kế hoạch; chuyển sang trồng cây lâu năm đạt gần 1.600 ha, bằng 43,4% kế hoạch; mô hình trồng lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản đạt 6,5 ha/608 ha, chỉ bằng 1,1% kế hoạch.
Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa tại Tây Ninh bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế, nhiều mô hình mang lại lợi nhuận khá tốt cho người dân.
Tuy nhiên, tổng diện tích chuyển đổi từ đầu năm đến nay mới chỉ đạt hơn 4.500 ha, bằng 30,4% kế hoạch (trên tổng gần 14.900 ha), do chi phí đầu tư cây trồng mới cao trong khi điều kiện hạ tầng, liên kết tiêu thụ còn hạn chế.
Đối với cây lâu năm, diện tích chuyển đổi chủ yếu sang trồng sầu riêng với 844 ha, chanh 460 ha, mít 80 ha và dừa 75 ha. Lợi nhuận từ các mô hình trồng chanh, dứa dao động khoảng 20-150 triệu đồng/ha tùy mô hình; riêng cây sầu riêng đạt khoảng 290-600 triệu đồng/ha.
Nhiều diện tích đất lúa kém hiệu quả sau khi chuyển sang trồng cây ăn quả đã đem lại thu nhập ổn định hơn cho nông dân. Việc ứng dụng công nghệ cao cũng từng bước được đẩy mạnh thông qua lắp đặt hệ thống tưới nhỏ giọt, tưới thấm và tưới thông minh.
Trong nhóm cây hàng năm, sắn (khoai mì) có diện tích chuyển đổi lớn nhất, hơn 1.900 ha; tiếp đến là mè với 450 ha và khoai mỡ 146 ha. Lợi nhuận từ mô hình trồng sắn đạt khoảng 60-100 triệu đồng/ha, cây mè đạt 20-30 triệu đồng/ha.
Theo đánh giá của ngành nông nghiệp, phần lớn diện tích chuyển đổi cho hiệu quả kinh tế cao hơn trồng lúa, đồng thời giúp hạn chế sâu bệnh nhờ bố trí luân canh giữa các loại cây trồng. Tuy nhiên, diện tích chuyển đổi thấp hơn kế hoạch đăng ký do việc sản xuất lúa vẫn tương đối ổn định đối với người dân.
Theo bà Đinh Thị Phương Khanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa góp phần nâng cao thu nhập trên đơn vị diện tích, hạn chế tình trạng đất nông nghiệp bị bỏ vụ kéo dài và giảm thiệt hại nhờ lựa chọn cây trồng, bố trí mùa vụ phù hợp với điều kiện từng vùng.
Các mô hình chuyển đổi hiện có đầu mối tiêu thụ ổn định thông qua hợp tác xã, cơ sở thu mua và thương lái. Sầu riêng chủ yếu tiêu thụ tại Trung Quốc; chanh được tiêu thụ tại thị trường Liên minh châu Âu, New Zealand và trong nước. Đáng chú ý, chanh không hạt mang chỉ dẫn địa lý "Bến Lức Long An" có điều kiện thuận lợi để mở rộng thị trường.
Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu đối với cây lâu năm khá cao khiến người dân còn e ngại chuyển đổi. Mặt khác, hạ tầng sản xuất hiện chủ yếu phục vụ trồng lúa, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu chuyển sang cây ăn quả; đất sản xuất phân tán, manh mún cũng hạn chế khả năng đầu tư thâm canh.
Bên cạnh đó, dữ liệu thống kê về diện tích và loại cây trồng tại các xã trước khi sáp nhập chưa được cập nhật thống nhất, gây khó khăn cho công tác theo dõi, chỉ đạo và tổng hợp báo cáo. Trên địa bàn vẫn còn tình trạng một số hộ dân tự chuyển đổi cây trồng trên đất lúa nhưng chưa đăng ký theo quy định.
Để khắc phục những hạn chế này, theo bà Đinh Thị Phương Khanh, tỉnh sẽ tập trung tuyên truyền, vận động nông dân chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã; tổ chức sản xuất theo quy hoạch và nhu cầu thị trường.
Ngành chuyên môn tăng cường chuyển giao khoa học-kỹ thuật, tập huấn sản xuất, lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi có năng suất, chất lượng cao, khả năng chống chịu sâu bệnh, hạn mặn; đồng thời xây dựng, nhân rộng các mô hình chuyển đổi hiệu quả.
Tỉnh cũng chú trọng tổ chức sản xuất gắn với cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu; tăng cường kiểm tra chất lượng vật tư nông nghiệp, giống cây trồng và con giống; đẩy mạnh xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại và liên kết chuỗi giá trị giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và nhà phân phối. Nguồn lực từ ngân sách nhà nước, các chương trình, dự án và vốn xã hội hóa sẽ được lồng ghép để hỗ trợ phát triển sản xuất tập trung, quy mô lớn.
Để nâng cao hiệu quả tiêu thụ, ngành nông nghiệp kiến nghị đẩy mạnh xúc tiến thương mại, tiếp thị, quảng bá sản phẩm trong nước và quốc tế; tăng cường cung cấp thông tin về giá cả thị trường, khoa học-kỹ thuật phục vụ sản xuất, góp phần ổn định đầu ra nông sản.
Theo kế hoạch giai đoạn 2026-2030, Tây Ninh dự kiến chuyển đổi khoảng 59.530 ha đất trồng lúa, gồm 50.070 ha sang trồng cây hàng năm, 8.520 ha sang trồng cây lâu năm và 940 ha sang mô hình trồng lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản.
Việc chuyển đổi tập trung vào diện tích đất lúa kém hiệu quả, không chủ động được nguồn nước tưới hoặc có điều kiện sản xuất không thuận lợi, bảo đảm phù hợp quy hoạch, điều kiện sản xuất và nhu cầu thị trường, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thu nhập cho nông dân./.