Tên lửa Harpoon được phóng từ tàu khu trục USS Fitzgerald của Mỹ trong cuộc tập trận bắn đạn thật trên biển gần Guam. (Nguồn: AFP/TTXVN)
CNN/cfr.org/Tân Hoa Xã/TNHK/RFI đưa tin ngày 2/8, Mỹ chính thức rút khỏi Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) với Nga, vốn được Mỹ ký với Liên Xô từ năm 1987.
Việc Mỹ rút khỏi hiệp ước INF đã đặt dấu chấm hết cho một thỏa thuận kiểm soát vũ khí có tính bước ngoặt giúp hạn chế sự phát triển của các tên lửa được phóng từ mặt đất với tầm bắn từ 500-5.500km, và gây ra lo ngại về một cuộc chạy đua vũ trang mới.
Hiệp ước INF đổ vỡ vì Nga?
Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo nói trong một tuyên bố về việc Mỹ rút khỏi Hiệp ước INF: “Mỹ sẽ không còn là nước tham gia một hiệp ước mà Nga cố tình vi phạm. Việc Nga không tuân thủ hiệp ước gây nguy hiểm cho lợi ích tối cao của Mỹ khi Nga phát triển và triển khai trên thực địa hệ thống tên lửa vi phạm hiệp ước, thể hiện mối đe dọa trực tiếp đối với Mỹ, các đồng minh và đối tác của Mỹ.”
Các quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ, đề nghị giấu tên, cho biết Nga đã triển khai nhiều tiểu đoàn tên lửa hành trình trên khắp nước Nga, là loại vi phạm Hiệp ước INF, kể cả ở miền Tây nước Nga, có khả năng tấn công các mục tiêu quan trọng của châu Âu.
[Mỹ tìm địa điểm triển khai tên lửa mới sau khi rút khỏi INF với Nga]
Từ năm 2014, Washington đã lên án Nga triển khai các tên lửa 9M729, có tầm bắn 1.500 km, vi phạm Hiệp ước INF, điều mà Moskva kiên quyết phủ nhận.
Tháng 10/2018, Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định sẽ rút khỏi INF, nếu Nga không tuân thủ Hiệp ước. Chính quyền Nga kể từ đó đã không làm gì để giữ Washington ở lại với Hiệp ước INF.
Trên thực tế, Hiệp ước INF cũng bị nhiều giới chức cao cấp Nga lên án là bất công, có lợi cho Washington.
Phát biểu với hãng tin AFP, chuyên gia độc lập người Nga Pavel Felgenhauer cho biết: “Ngay từ năm 2007, khi Moskva rút khỏi Hiệp ước FCE (về vũ khí quy ước tại châu Âu), quân đội Nga và Điện Kremlin đã cho rằng Hiệp ước INF không phải là một hiệp ước tốt đối với Nga.”
Tại Moskva, vấn đề hủy bỏ Hiệp ước INF với Mỹ lại trở lại mỗi khi có thông tin về việc triển khai một hệ thống hỏa tiễn chống tên lửa mới tại các quốc gia đồng minh của Mỹ ở châu Âu hoặc châu Á.
Đối với Mỹ đây chỉ là hệ thống vũ khí phòng vệ, song Nga lo ngại các cơ sở hạt nhân của nước này là đối tượng tấn công.
Sau quyết định rút khỏi Hiệp ước INF của Mỹ, hãng thông tấn TASS của Nga đã trích dẫn phát biểu của Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov: “Chúng tôi đã đề xuất với Mỹ và các nước khác trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) rằng họ cân nhắc khả năng tuyên bố một lệnh cấm tạm thời tương tự để áp dụng đối với việc triển khai các tên lửa tầm ngắn và tầm trung như của chúng tôi, giống như tuyên bố của ông Vladimir Putin.”
Tổng thống Vladimir Putin nói rằng Nga không muốn có một cuộc chạy đua vũ trang và ông đã hứa rằng sẽ không triển khai tên lửa của Nga trừ khi Mỹ làm như vậy trước.
Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg ngày 2/8 bác bỏ đề nghị của Nga về lệnh cấm tạm thời, nói rằng đó không phải là “một lời đề nghị đáng tin cậy,” vì Moskva đã triển khai tên lửa bất hợp pháp rồi.
Ông nói: “Không có tên lửa mới của Mỹ, không có tên lửa mới của NATO ở châu Âu, nhưng ngày càng có nhiều tên lửa mới của Nga.”
Trung Quốc - lý do thực sự khiến Mỹ rút khỏi Hiệp ước INF?
Theo đài RFI, dù đổ lỗi cho Nga, nhưng theo các nhà quan sát, bản thân chính quyền Mỹ của Tổng thống Donald Trump rất muốn xóa bỏ hiệp ước này để có thể rộng đường đối phó với đối thủ chủ chốt hiện nay là Trung Quốc, được cho là đang giữ ưu thế tuyệt đối trong lĩnh vực tên lửa tầm trung tại châu Á vì không bị bất cứ thỏa thuận nào ràng buộc.
Hàng trăm tên lửa Trung Quốc được bố trí tại miền Đông Nam nước này, có thể dễ dàng tấn công Đài Loan, hòn đảo dân chủ được Mỹ hậu thuẫn, cũng như đặt Nhật Bản và Ấn Độ trong tầm ngắm.
Tên lửa Trung Quốc cũng có thể tấn công các đảo của Mỹ ở Tây Thái Bình Dương.
Trả lời phỏng vấn của Đài RFI, chuyên gia Quentin Lopinot, thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, giải thích: “Trong những tháng, thậm chí những năm gần đây, nhiều lời chỉ trích đã vang lên nhắm vào những thỏa thuận như Hiệp ước INF, chỉ liên quan đến Nga và Mỹ, cho rằng các hiệp ước đó không tính đến một trong những đối thủ cạnh tranh chủ chốt của Mỹ ngày nay là Trung Quốc, cả trong lĩnh vực hạt nhân lẫn tên lửa đạn đạo. Trung Quốc không hề ký kết bất kỳ hiệp ước hạn chế nào, do đó không bị những ràng buộc như Mỹ hoặc Nga trong việc trang bị vũ khí cho mình. Do vậy, quả là đối với Washington, việc không còn bị hạn chế vì Hiệp ước INF, một di sản thời Chiến tranh Lạnh Mỹ-Nga, là một điều hay."
Theo chuyên gia Thomas Mahnken, Trung tâm nghiên cứu chiến lược trường Đại học Johns Hopkins (trong một bài phân tích trên mạng "War on the Rocks"), đây là thời điểm cho phép đảo ngược cán cân lực lượng.
Trước Thượng Viện Mỹ, tướng Mark Milley, Tổng Tham mưu trưởng tương lai của quân đội Mỹ, đã ủng hộ quan điểm cần triển khai tên lửa tầm trung tại khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.
Theo nhật báo Mỹ New York Times, ngay trong những tháng tới, Mỹ sẽ thử nghiệm phiên bản hỏa tiễn tầm trung Tomahawk trên bộ, loạt tên lửa hành trình trên bộ đầu tiên sẽ được triển khai trong vòng 18 tháng tới.
Hiện tại, Washington đang tìm kiếm địa điểm đặt hỏa tiễn tầm trung mới. Hàn Quốc được nhắc đến như là một địa điểm hàng đầu có thể tiếp nhận tên lửa Mỹ.
Tác động tới an ninh toàn cầu
Theo đánh giá của Hội đồng quan hệ đối ngoại (CFR) trên trang mạng cfr.org, sự đổ vỡ của Hiệp ước INF gây ảnh hưởng tới an ninh của châu Âu, làm gia tăng khả năng khu vực sẽ trở lại thời kỷ bất ổn những năm 1980.
Các tên lửa tầm trung của Nga có thể làm gia tăng khả năng xảy ra leo thang hạt nhân giữa các nước NATO và Nga trong trường hợp xảy ra khủng hoảng.
Mặc dù NATO tuyên bố không có ý định triển khai các hệ thống hạt nhân đặt trên mặt đất mới, song tổ chức này đang cân nhắc các biện pháp phòng thủ khác, bao gồm việc tăng cường khả năng tình báo và các khả năng truyền thống, để đối phó với các hoạt động triển khai vũ khí của Nga sau khi Hiệp ước INF không còn nữa.
Các chuyên gia được hãng tin Tân Hoa Xã phỏng vấn cũng đánh giá rằng việc Mỹ rút khỏi Hiệp ước INF sẽ gây ra thêm nhiều bất ổn cho an ninh quốc tế.
William Perry, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, đã viết trên trang Twitter cá nhân rằng "Mỹ rút khỏi Hiệp ước INF ngày hôm nay là một đòn giáng lớn đối với việc kiểm soát vũ khí hạt nhân và an ninh toàn cầu, chúng ta đang 'mộng du' bước vào một cuộc chạy đua vũ trang mới."
Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí, nói: "Hiệp ước INF đổ vỡ mà không có kể hoạt kiểm soát vũ khí nào thay thế có thể sẽ mở ra cánh cửa dẫn tới một kỷ nguyên nguy hiểm của cạnh tranh quân sự không bị kiểm soát với Nga."
Trên thực tế, những lo ngại này không phải bị thổi phồng. Nhiều giờ sau khi thông báo rút khỏi Hiệp ước INF, Lầu Năm Góc đã tuyên bố rằng Mỹ sẽ triển khai đầy đủ các tên lửa thông thường được phóng từ mặt đất.
Kimball cảnh báo: "Các tên lửa từng bị cấm theo hiệp ước INF, dù có khả năng hạt nhân hay chỉ là các tên lửa thông thường, đang gây rất bất ổn bởi chúng có thể tấn công các mục tiêu ở sâu trong lãnh thổ của Nga và ở Tây Âu với rất ít hoặc không có cảnh báo nào. Khả năng tấn công mục tiêu trong một thời gian ngắn làm tăng rủi ro xảy ra tính toán sai lầm trong thời điểm xảy ra khủng hoảng."
Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cũng bày tỏ quan ngại rằng với sự kết thúc của Hiệp ước INF, thế giới đã mất đi một "chiếc phanh" vô giá để ngăn cản chiến tranh hạt nhân.
Ngoài ra, quyết định rút khỏi Hiệp ước INF của Washington làm dấy lên lo ngại về số phận của Hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược mới (START Mới), vốn sẽ hết hạn vào năm 2021. Cho tới nay chính phủ Mỹ không có dấu hiệu gì là sẽ gia hạn START Mới, hiệp ước nhằm hạn chế số lượng đầu đạn hạt nhân tầm xa và thiết bị phóng của Mỹ và Nga.
Sẽ có một cuộc chạy đua vũ trang mới?
Kể từ khi Hiệp ước INF được ký kết, Nga và Mỹ đã cắt giảm khoảng 80% kho vũ khí hạt nhân của mình. Tuy nhiên, những thành tựu mang tính lịch sử này hiện đang đứng trước rủi ro sẽ không còn nữa.
Trụ sở Bộ Quốc phòng Mỹ ở Arlington, Virginia ngày 11/7/2018. (Nguồn: THX/TTXVN)
Ngày 1/8, CNN đã trích lời một quan chức quốc phòng cấp cao của Mỹ về việc Mỹ sẽ tiến hành một cuộc thử nghiệm tên lửa mới trong một vài tuần tới, và đây về cơ bản sẽ là câu trả lời của chính quyền Trump đối với việc Nga không tuân thủ theo Hiệp ước INF trong nhiều năm qua.
Một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ nói với các phòng viên rằng Mỹ sẽ thử nghiệm các tên lửa hành trình từng bị cấm theo quy định của Hiệp ước INF vì "Nga không thể duy trì lợi thế quân sự của mình," tuy nhiên ông khẳng định rằng sẽ mất nhiều năm để Mỹ triển khai được các vũ khí này.
Quan chức này nhấn mạnh rằng Mỹ sẽ chỉ tìm cách triển khai các vũ khí thông thường chứ không phải vũ khí hạt nhân.
Tuy nhiên, Lầu Năm Góc hồi tháng Ba vừa qua nói rằng tên lửa được phóng từ mặt đất này có thể sẵn sàng được triển khai chỉ trong vòng 18 tháng. Yêu cầu ngân sách của chính quyền Mỹ cho năm tài khóa 2020, được công bố hồi tháng Hai, có bao gồm khoản 96 triệu USD để tiếp tục nghiên cứu và phát triển các hệ thống tên lửa có tầm bắn từng bị cấm theo Hiệp ước INF.
Một cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân mới đã đang diễn ra, được thúc đẩy bởi cuộc cách mạng công nghệ diễn ra với tốc độ rất nhanh, căng thẳng Nga-Mỹ dâng cao, và công cuộc hiện đại hóa quân sự của Trung Quốc.
Trên hết, những nỗ lực ngăn chặn phổ biến hạt nhân đang sụt giảm, khi Triều Tiên tăng cường các khả năng hạt nhân của mình, thỏa thuận hạt nhân với Iran đã không còn, và các cường quốc hạt nhân khác vẫn nằm ngoài các cơ chế kiểm soát.
Sự đổ vỡ của Hiệp ước INF đang phủ bóng đen lên khả năng gia hạn Hiệp ước START Mới vào năm 2021. Trong bối cảnh đang rất cần những nỗ lực kiểm soát vũ khí mạnh mẽ và đầy sáng tạo để kiểm soát cả những hệ thống và công nghệ mới, thì Mỹ và Nga lại đi theo hướng ngược lại.
Tuy nhiên, CFR - một cơ quan nghiên cứu độc lập của Mỹ - cho rằng vẫn có thể đạt được một số tiến triển. Bước đi đầu tiên là cả Mỹ và Nga cần gia hạn Hiệp ước START Mới thêm 5 năm, không cần yêu cầu cắt giảm thêm kho vũ khí mà chỉ cần duy trì như hiện nay.
Ngoài ra, Mỹ nên theo đuổi các cuộc thảo luận song phương với cả Nga và Trung Quốc để giảm khả năng xảy ra tính toán sai lầm. Những cuộc thảo luận này cũng cần giải quyết những tác động gây bất ổn tình hình của các công nghệ tiên tiến hiện nay./.
