Lưu lại bên hồ Lắk - một danh thắng nổi tiếng của tỉnh Đắk Lắk - du khách sẽđược nghe tiếng chiêng từ buôn cổ M’liêng, xã Đắk Liêng, huyện Lắk, tỉnh ĐắkLắk, da diết vọng về lan tỏa trên mặt hồ Lắk mênh mông như là nhịp cầu nối dắtdu khách đến cội nguồn xa xưa, khi người M’nông R’lâm về đây khai khẩn lập buôn.
Ở đây, du khách sẽ được diện kiến người tấu chiêng, đó là già làng Y Te Ông,một người được ví như là “báu vật sống” gìn giữ những giá trị văn hóa truyềnthống.
Già làng Y Te Ông thường tiếp khách trong ngôi nhà dài truyền thống của người M’nông,tọa lạc giữa lòng buôn cổ M’liêng. Ngôi nhà với hàng chục chiếc cột bằng gỗ quýto tày vòng tay người ôm ấy đã có tuổi thọ hàng trăm năm.
Ông kể rằng ở M’liêng còn rất nhiều gia đình lưu giữ được ghế Kpan - là nơitrang trọng để các nghệ nhân ngồi diễn tấu công chiêng trong các dịp lễ hội củangười M’nông với chiều dài hơn 20m, lòng ghế rộng hơn một mét; cùng nhiều chiêngcổ, ché cổ, trống làm bằng da hai con trâu lớn, trống da voi còn được lưu giữ.Những thứ này hồi xưa giá trị bằng cả đàn trâu, mấy con voi. Người M’nông xemchúng là những vật thiêng, vật quý giá nhất của mỗi gia đình, cộng đồng.
Già làng Y Te Ông cũng không biết là buôn M’liêng có từ bao giờ. Lớn lên, giàđã thấy buôn M’liêng đông vui lắm. Nhờ biết làm lúa nước, lại nằm bên hồ Lắk đầysản vật tự nhiên nên cuộc sống của người M’nông ở đây luôn no ấm, buôn làng trùphú.
Hơn chục năm liền, Y Te Ông làm già làng của buôn M’liêng, ông chỉ nghỉ hơnba năm nay do sức khỏe yếu: “Giờ cái chân đi nhiều nhanh mỏi rồi, đi không nổinữa, phải để người khác làm già làng thôi.” Nhưng khi nhắc đến những giá trị vănhóa truyền thống của người M’nông như cồng chiêng thì ánh mắt già làng Y Te Ônglại vụt sáng lên, giọng sôi nổi lạ thường.
Ông cẩn thận lấy hai bộ chiêng cổ trên ghế Kpan xuống và tâm sự: “đây lànhững thứ quý giá nhất của mình đấy. Vì nó là của ông bà mình để lại từ nhiềuđời nay. Khi nghe tiếng của nó tấu lên là mình như sống lại không khí lễ hộingày xưa, như được quây quần cùng ông bà, cha mẹ mình vậy.”
Hai bộ chiêng này có tên là dàn chiêng Kđơ của người M’nông. Mỗi bộ gồm 12chiếc, gồm sáu chiếc lớn và sáu chiếc nhỏ, chiếc lớn nhất có đường kính gần mộtmét.
Ông còn có một chiếc chiêm Lào được xem là cổ nhất và rất quý hiếm, được tổtiên đổi bằng một con voi có cặp ngà dài. Tiếng của chiếc chiêng này khi đánhngân vọng từ bờ bên này sang bờ bên kia của hồ Lắk; người ở buôn Triết, buônTría ở cách xa hàng chục cây số cũng nghe rõ lời chiêng.
Trong dàn chiêng này còn có ba chiếc chiêng Bkút cũng quý không kém, vì cópha đồng đen. Bkút tiếng M’nông có nghĩa là con trâu đực sừng ngắn hoặc không cósừng. Người M’nông rất quý loại trâu này, mỗi con trâu Bkút bằng giá hai contrâu đực thường. Một chiếc chiêng Bkút có giá trị bằng 15 con trâu Bkút.
Rồi giọng già làng chợt chùng xuống đượm buồn: “Có nhiều người vào hỏi muachiêng của mình, nhưng mình quyết không bán, mà để giữ lại cho con cháu. Nhưngbây giờ nhiều người không quý cồng chiêng như xưa đâu, bọn trẻ giờ thích chơiguitar nghe nhạc nhẹ, ráp, nhảy hiphop hơn là đánh cồng chiêng, múa xoang nghehát dân ca.”
Nếu là ngày xưa, với hai bộ chiêng quý nhà Y Te Ông sẽ được xếp vào hạng khágiả của buôn M’liêng, nhưng giờ đây, nhà ông lại thuộc diện hộ nghèo nhất buôn.Y Te Ông có chín người con gồm tám gái và một trai nhưng đều lớn lên lập giađình, tách hộ ở riêng cả. Những năm gần đây, cả hai ông bà đều đã già yếu, khôngthể làm việc đồng áng.
Ngày ngày quanh quẩn ở nhà, niềm vui duy nhất còn lại là lau chùi những chiếcchiêng quý, tấu lên những bài chiêng mà bọn trẻ bây giờ ít đứa biết để hồi tưởngđến ngày xưa - cái ngày xưa với lễ hội quang năm cùng tiếng chiêng rộn rã. Rồiông đọc cho chúng tôi những lời văn người xưa mô tả về tiếng chiêng."
Đánh nhẹ cho gió lùa xuống đất, đánh cho vang khắp vùng; rung cho tiếng lùaqua đầm, làm cho bầy ma quên hại con người, làm cho chuột sóc quên đào hang, làmcho rắn luồn ra khỏi lỗ, làm cho hươu nai đứng mà ngó, làm cho thỏ lắng tai nghequên cả nhai cỏ non...”
Ông tâm sự: “Đêm nào không có tiếng chiêng là thấy buồn, nhớ da diết. Nhiềunhà trong buôn cũng còn giữ lại được chiêng quý nhưng chỉ thường đem ra phục vụcác hoạt động văn hoá tại Nhừ văn hóa cộng đồng, thi thoảng biểu diễn phục vụkhác du lịch. Còn lễ hội xưa giờ gần như chỉ còn trong tâm trí người già thôi.”
Già làng Y Te Ông day dứt: “Trước khi về với tổ tiên ông bà, mình sẽ trao hai bộchiêng quý này cho đứa con nào mê chiêng và giỏi diễn tấu cồng chiêng nhất trongmấy đứa con của mình. Nhưng mấy đứa giờ vẫn còn mải mê làm ăn, chưa quý cáichiêng như mình nên khó quá!”./.
Ở đây, du khách sẽ được diện kiến người tấu chiêng, đó là già làng Y Te Ông,một người được ví như là “báu vật sống” gìn giữ những giá trị văn hóa truyềnthống.
Già làng Y Te Ông thường tiếp khách trong ngôi nhà dài truyền thống của người M’nông,tọa lạc giữa lòng buôn cổ M’liêng. Ngôi nhà với hàng chục chiếc cột bằng gỗ quýto tày vòng tay người ôm ấy đã có tuổi thọ hàng trăm năm.
Ông kể rằng ở M’liêng còn rất nhiều gia đình lưu giữ được ghế Kpan - là nơitrang trọng để các nghệ nhân ngồi diễn tấu công chiêng trong các dịp lễ hội củangười M’nông với chiều dài hơn 20m, lòng ghế rộng hơn một mét; cùng nhiều chiêngcổ, ché cổ, trống làm bằng da hai con trâu lớn, trống da voi còn được lưu giữ.Những thứ này hồi xưa giá trị bằng cả đàn trâu, mấy con voi. Người M’nông xemchúng là những vật thiêng, vật quý giá nhất của mỗi gia đình, cộng đồng.
Già làng Y Te Ông cũng không biết là buôn M’liêng có từ bao giờ. Lớn lên, giàđã thấy buôn M’liêng đông vui lắm. Nhờ biết làm lúa nước, lại nằm bên hồ Lắk đầysản vật tự nhiên nên cuộc sống của người M’nông ở đây luôn no ấm, buôn làng trùphú.
Hơn chục năm liền, Y Te Ông làm già làng của buôn M’liêng, ông chỉ nghỉ hơnba năm nay do sức khỏe yếu: “Giờ cái chân đi nhiều nhanh mỏi rồi, đi không nổinữa, phải để người khác làm già làng thôi.” Nhưng khi nhắc đến những giá trị vănhóa truyền thống của người M’nông như cồng chiêng thì ánh mắt già làng Y Te Ônglại vụt sáng lên, giọng sôi nổi lạ thường.
Ông cẩn thận lấy hai bộ chiêng cổ trên ghế Kpan xuống và tâm sự: “đây lànhững thứ quý giá nhất của mình đấy. Vì nó là của ông bà mình để lại từ nhiềuđời nay. Khi nghe tiếng của nó tấu lên là mình như sống lại không khí lễ hộingày xưa, như được quây quần cùng ông bà, cha mẹ mình vậy.”
Hai bộ chiêng này có tên là dàn chiêng Kđơ của người M’nông. Mỗi bộ gồm 12chiếc, gồm sáu chiếc lớn và sáu chiếc nhỏ, chiếc lớn nhất có đường kính gần mộtmét.
Ông còn có một chiếc chiêm Lào được xem là cổ nhất và rất quý hiếm, được tổtiên đổi bằng một con voi có cặp ngà dài. Tiếng của chiếc chiêng này khi đánhngân vọng từ bờ bên này sang bờ bên kia của hồ Lắk; người ở buôn Triết, buônTría ở cách xa hàng chục cây số cũng nghe rõ lời chiêng.
Trong dàn chiêng này còn có ba chiếc chiêng Bkút cũng quý không kém, vì cópha đồng đen. Bkút tiếng M’nông có nghĩa là con trâu đực sừng ngắn hoặc không cósừng. Người M’nông rất quý loại trâu này, mỗi con trâu Bkút bằng giá hai contrâu đực thường. Một chiếc chiêng Bkút có giá trị bằng 15 con trâu Bkút.
Rồi giọng già làng chợt chùng xuống đượm buồn: “Có nhiều người vào hỏi muachiêng của mình, nhưng mình quyết không bán, mà để giữ lại cho con cháu. Nhưngbây giờ nhiều người không quý cồng chiêng như xưa đâu, bọn trẻ giờ thích chơiguitar nghe nhạc nhẹ, ráp, nhảy hiphop hơn là đánh cồng chiêng, múa xoang nghehát dân ca.”
Nếu là ngày xưa, với hai bộ chiêng quý nhà Y Te Ông sẽ được xếp vào hạng khágiả của buôn M’liêng, nhưng giờ đây, nhà ông lại thuộc diện hộ nghèo nhất buôn.Y Te Ông có chín người con gồm tám gái và một trai nhưng đều lớn lên lập giađình, tách hộ ở riêng cả. Những năm gần đây, cả hai ông bà đều đã già yếu, khôngthể làm việc đồng áng.
Ngày ngày quanh quẩn ở nhà, niềm vui duy nhất còn lại là lau chùi những chiếcchiêng quý, tấu lên những bài chiêng mà bọn trẻ bây giờ ít đứa biết để hồi tưởngđến ngày xưa - cái ngày xưa với lễ hội quang năm cùng tiếng chiêng rộn rã. Rồiông đọc cho chúng tôi những lời văn người xưa mô tả về tiếng chiêng."
Đánh nhẹ cho gió lùa xuống đất, đánh cho vang khắp vùng; rung cho tiếng lùaqua đầm, làm cho bầy ma quên hại con người, làm cho chuột sóc quên đào hang, làmcho rắn luồn ra khỏi lỗ, làm cho hươu nai đứng mà ngó, làm cho thỏ lắng tai nghequên cả nhai cỏ non...”
Ông tâm sự: “Đêm nào không có tiếng chiêng là thấy buồn, nhớ da diết. Nhiềunhà trong buôn cũng còn giữ lại được chiêng quý nhưng chỉ thường đem ra phục vụcác hoạt động văn hoá tại Nhừ văn hóa cộng đồng, thi thoảng biểu diễn phục vụkhác du lịch. Còn lễ hội xưa giờ gần như chỉ còn trong tâm trí người già thôi.”
Già làng Y Te Ông day dứt: “Trước khi về với tổ tiên ông bà, mình sẽ trao hai bộchiêng quý này cho đứa con nào mê chiêng và giỏi diễn tấu cồng chiêng nhất trongmấy đứa con của mình. Nhưng mấy đứa giờ vẫn còn mải mê làm ăn, chưa quý cáichiêng như mình nên khó quá!”./.
Việt Dũng (TTXVN/Vietnam+)
