Nằm giữa không gian làng quê Bắc Bộ yên bình, đền Xám (phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình) là di tích lịch sử, văn hóa có giá trị đặc biệt, gắn liền với tên tuổi tướng quân Trần Lãm - một trong những nhân vật tiêu biểu thời kỳ 12 sứ quân.
Không chỉ lưu giữ những dấu ấn lịch sử từ thế kỷ 10, ngôi đền còn gây ấn tượng bởi kiến trúc cổ kính, nghệ thuật chạm khắc tinh xảo và lễ hội truyền thống giàu bản sắc, trở thành điểm đến ý nghĩa đối với những người yêu thích khám phá di sản văn hóa dân tộc.
Ngôi đền cổ gắn với danh tướng Trần Lãm
Đền Xám tọa lạc tại phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình, cách phường Hoa Lư - trung tâm tỉnh khoảng 42km. Nằm trong không gian làng quê Bắc Bộ thanh bình, ngôi đền mang vẻ trầm mặc, cổ kính, là địa chỉ tâm linh quen thuộc của người dân địa phương và điểm đến thu hút du khách tìm hiểu lịch sử, văn hóa truyền thống.
Đền Xám là nơi thờ tướng quân Trần Lãm, một trong 12 sứ quân nổi bật trong giai đoạn lịch sử chuyển tiếp giữa thời Ngô và thời Đinh. Ông từng đóng đô tại vùng cửa biển Kỳ Bố Hải Khẩu xưa, nay thuộc khu vực từ nam sông Luộc đến cửa sông Hồng. Trong bối cảnh đất nước xảy ra tình trạng phân tranh vào thế kỷ 10, Trần Lãm là một nhân vật có vai trò và ảnh hưởng quan trọng.
Việc thờ phụng tướng quân Trần Lãm tại đền Xám thể hiện lòng thành kính, sự tri ân của các thế hệ người dân đối với nhân vật lịch sử có công lao trong buổi đầu xây dựng và củng cố nền độc lập dân tộc. Qua thời gian, ngôi đền trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.
Theo kết quả khảo sát, nghiên cứu dấu vết kiến trúc và phong cách nghệ thuật điêu khắc trên các cấu kiện còn lưu giữ, đền Xám có lịch sử xây dựng từ thời Mạc, khoảng thế kỷ 16. Đặc biệt, bức y môn tại cửa giữa tòa Hậu cung với những chi tiết chạm khắc mang đặc trưng nghệ thuật thời kỳ này là một trong những minh chứng quan trọng giúp xác định niên đại hình thành của di tích.
Trải qua nhiều biến động lịch sử và các lần tu bổ, tôn tạo, đền Xám vẫn bảo tồn được nhiều dấu tích kiến trúc, mỹ thuật có giá trị, phản ánh trình độ nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng của các nghệ nhân xưa. Đây cũng là cơ sở khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của ngôi đền.
Kiến trúc cổ kính với nghệ thuật chạm khắc tinh xảo
Một trong những điểm nổi bật làm nên sức hấp dẫn của đền Xám là tổng thể kiến trúc được bố trí hài hòa, mang đậm phong cách kiến trúc đình, đền truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Đền chính được xây dựng theo kiểu chữ Công, hai bên là hai nhà giải vũ dựng theo phong cách quá giang kèo cầu. Tiền đường gồm 5 gian với 6 bộ vì, kết cấu theo kiểu thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ bẩy. Hệ mái được nâng đỡ bởi 12 cột quân, trong đó 6 cột cái đặt trên những chân tảng đá vững chắc.
Các cấu kiện gỗ như đầu bẩy, xà, con rường được chạm khắc công phu với hình tượng rồng và họa tiết lá lật. Những đường nét mềm mại, tinh tế không chỉ thể hiện bàn tay tài hoa của nghệ nhân mà còn tạo nên vẻ đẹp riêng cho công trình.
Đặc biệt, nghệ thuật điêu khắc tại các ô cửa tiền đường là điểm nhấn đáng chú ý. Hệ thống hình tượng dân gian phong phú gồm rồng chầu, phượng, nghê kết hợp với các họa tiết đao mác, lá hỏa, vân áng cùng hình ảnh muông thú như khỉ, nai, chim, rắn. Tất cả được thể hiện qua những mảng chạm khắc sinh động, tạo thành các bức phù điêu có giá trị nghệ thuật cao.
Nối tiếp tiền đường là trung đường và chính tẩm gồm 3 gian, với bộ vì theo kiểu thượng mê, hạ cốn. Nhiều mảng chạm nổi bong kênh được tạo hình uốn lượn theo các dải vân mây, hoa lá cách điệu, mang đậm phong cách nghệ thuật thế kỷ 17.
Bên cạnh hệ thống kiến trúc và điêu khắc, đền Xám còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như ngai thờ, nhang án, ô cánh cửa, tượng thờ Trần Minh Công và chuông đồng. Những hiện vật này góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, đồng thời cung cấp tư liệu phục vụ công tác nghiên cứu về nghệ thuật và tín ngưỡng truyền thống.
Lễ hội đền Xám - Nơi hội tụ những giá trị văn hóa dân gian
Không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, đền Xám còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Hằng năm, lễ hội đền Xám được tổ chức từ ngày 17 đến ngày 19/8 âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương về dâng hương, tưởng nhớ tướng quân Trần Lãm và tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống.
Phần lễ diễn ra trang nghiêm với những nghi thức như rước kiệu, dâng hương, tế cáo và tế giao hiếu của các thôn Lạc Đạo, Giang Tả, Vân Cù. Mỗi nghi thức đều thể hiện lòng thành kính, biết ơn của cộng đồng đối với vị tướng được thờ phụng, đồng thời góp phần duy trì những tập quán, nghi lễ đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Sau phần lễ trang trọng là phần hội sôi nổi với nhiều trò chơi, hoạt động dân gian như trống hội, múa lân sư rồng, múa rối nước, chọi gà, đấu vật, bắt vịt và bơi chải. Những hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi, náo nhiệt mà còn là dịp để người dân giao lưu, gắn kết và cùng nhau gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng.
Một nét đặc sắc khác của lễ hội đền Xám là các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Những làn điệu chèo, hát văn, hát cầu văn, ca trù được trình diễn bởi các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và các đội văn nghệ quần chúng trong, ngoài tỉnh, mang đến không gian văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc.
Đáng chú ý, người dân phường Hồng Quang đến nay vẫn gìn giữ được 10 khúc hát và 10 bài ca trù cổ cùng những làn điệu truyền thống, điệu múa dân gian đặc sắc. Đây là vốn di sản văn hóa quý báu, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và sự sáng tạo nghệ thuật của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ.
Những năm gần đây, lễ hội còn được bổ sung các hoạt động giao lưu, thi đấu thể thao như kéo co, bóng đá, cờ tướng và dân vũ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân và du khách.
Thông qua lễ hội, những giá trị lịch sử gắn với tướng quân Trần Lãm, các nghi thức tín ngưỡng và loại hình nghệ thuật dân gian được tái hiện, trao truyền, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn và nâng cao ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng.
Gìn giữ và phát huy giá trị Di tích Quốc gia đặc biệt
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa tín ngưỡng, đền Xám đã được công nhận là Di tích Quốc gia Đặc biệt. Danh hiệu này không chỉ khẳng định vị trí của di tích trong hệ thống di sản văn hóa dân tộc mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Trong thời gian tới, chính quyền và nhân dân địa phương sẽ tiếp tục tổ chức quản lý, bảo vệ di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa và các quy định về phân cấp quản lý di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn tỉnh. Đặc biệt, các hoạt động tu bổ, tôn tạo phải được thực hiện đúng quy định pháp luật, bảo đảm giữ gìn những yếu tố gốc cấu thành di tích, không làm mai một giá trị lịch sử và nghệ thuật vốn có.
Cùng với đó, địa phương chú trọng xây dựng nội quy, quy chế bảo vệ và phát huy giá trị di tích; tạo điều kiện thuận lợi để người dân, du khách đến tham quan, dâng hương, học tập và nghiên cứu.
Với chiều sâu lịch sử, kiến trúc độc đáo cùng những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ, đền Xám không chỉ là địa chỉ tâm linh có ý nghĩa đối với người dân địa phương mà còn là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, bản sắc văn hóa của vùng đất Ninh Bình.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích sẽ góp phần đưa nơi đây trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và niềm tự hào dân tộc, hun đúc ý chí, khát vọng xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp, văn minh./.