Bên ngã ba sông nơi sông Hậu gặp sông Châu Đốc ở đầu nguồn châu thổ Cửu Long, cộng đồng người Chăm (xã Châu Phong, tỉnh An Giang) đang gìn giữ một không gian văn hóa Hồi giáo với những thánh đường mái vòm cổ kính uy nghiêm, những ngôi nhà sàn đặc trưng, trang phục truyền thống và nhiều phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong bức tranh ấy, nghề dệt thổ cẩm nổi bật bởi những tấm vải nhiều màu sắc, và phía sau vẻ rực rỡ ấy là một kỹ thuật dệt công phu được lưu giữ qua hơn một thế kỷ.
Sức sống hơn 100 năm của làng nghề
Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở Châu Phong hình thành từ khoảng đầu thế kỷ 19 và là một nét văn hóa đặc trưng của bà con nơi đây. Từng có thời kỳ phát triển mạnh mẽ, sản phẩm thổ cẩm của bà con không chỉ phục vụ nhu cầu trong cộng đồng mà còn được đưa đi tiêu thụ ở nhiều thị trường, thậm chí còn chinh phục cả khách hàng ở Campuchia, Thái Lan và Malaysia.
Theo thời gian, nghề dệt thủ công gặp không ít khó khăn trước sự xuất hiện của các sản phẩm công nghiệp. Số người còn làm nghề ngày càng ít, những khung cửi trong các gia đình cũng vắng dần.
Nhưng rất may, nghề truyền thống vẫn được lưu giữ nhờ những người phụ nữ Chăm đảm đang và các nghệ nhân tâm huyết. Họ nỗ lực truyền lại kỹ thuật cho thế hệ sau để những đường dệt truyền thống không bị đứt đoạn.
Sự độc đáo trong kỹ thuật dệt thổ cẩm Châu Phong
Thoạt nhìn, khung cửi dệt thổ cẩm của người Chăm không có gì quá phức tạp. Nhưng để tạo nên một tấm vải thổ cẩm với nhiều họa tiết rực rỡ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: xe sợi, ngâm mềm, nhuộm màu, đánh suốt, làm canh dọc rồi mới đưa lên khung dệt.
Tất cả các công đoạn đều được thực hiện thủ công. Trong đó, làm “canh sợi dọc” là công đoạn khó nhất. Người dệt phải tính toán vị trí, số lượng và màu sắc của từng sợi, sau đó sắp xếp chính xác trên khung để khi đưa thoi qua, hoa văn dần hiện lên đúng hình dáng đã định.
Go nền, go hoa và khung go là các bộ phận và kỹ thuật xỏ sợi quan trọng trên khung dệt thủ công của người Chăm, dùng để điều khiển sợi dọc nhằm tạo ra phần nền vải và các hoa văn nổi bật trên bề mặt thổ cẩm.
Go nền (Go nền vải): Là hệ thống go có nhiệm vụ nâng hạ các sợi dọc cơ bản để dệt nên phần nền trơn hoặc phần nền chính của tấm vải.
Go hoa (Go hoa văn): Là hệ thống go dùng để điều khiển riêng các sợi dọc tạo hình họa tiết (như hình bông dâu, mắt xích, con thoi, mắc võng).
Kỹ thuật xen kẽ: Người thợ phải dệt xen kẽ giữa go nền và go hoa văn để giúp hoa văn nổi rõ trên nền vải và đường chỉ ngang mà không bị chìm hay che khuất giữa các lớp màu.
Khung go: Là các thanh hoặc khung chứa các sợi go (được làm bằng chỉ hoặc kẽm). Số lượng khung go trên khung dệt có thể thay đổi từ 8-12 khung tùy thuộc vào độ phức tạp của từng loại hoa văn khác nhau.
Với những mẫu hoa văn phức tạp, nghệ nhân có thể mất tới ba ngày chỉ để xỏ go. Số lượng go cũng thay đổi theo từng loại hoa văn: bông dâu cần 12 go, mắt xích 10 go, mắc võng 9 go, còn hoa văn con thoi, cánh quạt dùng 8 go.
Kỹ thuật này tạo nên sự khác biệt của thổ cẩm Châu Phong so với kiểu dệt Ikat (hay còn gọi là kỹ thuật nhuộm bao sợi) - là phương pháp buộc chặt từng đoạn sợi rồi đem nhuộm trước khi dệt để tạo hoa văn trên mặt vải.
Còn đối với kỹ thuật dệt thổ cẩm Châu Phong, go nền và go hoa văn được điều khiển xen kẽ, tạo nên những họa tiết ngay trong quá trình dệt.
Do sử dụng tơ, sợi khá mảnh và dễ đứt, người Chăm dùng go lược chỉ thay cho go lược kẽm. Những sợi chỉ nhờ đó nằm khít hơn, tạo cho mặt vải độ mịn và chắc.
Trên nền màu ấy là những hoa văn quen thuộc như sóng nước, vân mây, ô vuông, kẻ sọc, lồng đèn, bông dâu... Các họa tiết được cách điệu theo cách riêng, trở thành dấu hiệu nhận biết của thổ cẩm Chăm.
Màu sắc cũng góp phần tạo nên diện mạo riêng của thổ cẩm Châu Phong. Người Chăm sử dụng các nguyên liệu tự nhiên như vỏ cây, củ nghệ, trái mặc nưa để nhuộm tơ, tạo nên những gam màu đỏ, vàng, cam, tím... rực rỡ nhưng hài hòa.
Từ những tấm vải ấy, người Chăm tự may váy, áo, khăn đội đầu, xàrông nam giới và nhiều trang phục sử dụng trong đời sống. Ngày nay, thổ cẩm còn được làm thành túi, khăn, ví và các sản phẩm lưu niệm bán cho du khách
Một đặc điểm thú vị là thổ cẩm Châu Phong càng sử dụng lâu thì càng mềm và bóng. Bởi vậy, các sản phẩm luôn được người tiêu dùng và khách du lịch rất yêu thích.
Đưa làng nghề trở thành điểm đến du lịch
Nghề dệt thổ cẩm không chỉ tạo ra sản phẩm. Với cộng đồng Chăm Châu Phong, đó còn là một phần của ký ức gia đình và văn hóa cộng đồng.
Các kỹ thuật dệt được truyền chủ yếu qua thực hành. Những cô gái trẻ quan sát người đi trước, học cách xe sợi, phối màu, mắc khung rồi từng bước làm chủ khung cửi. Vì thế, mỗi người thợ không chỉ học một nghề mà còn tiếp nhận một phần vốn văn hóa của cộng đồng.
Ngày 10/12/2023, “Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm xã Châu Phong” được công bố ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, cùng với “Nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam.” Đây là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ và đang được cộng đồng tiếp tục thực hành.
Nhưng với người giữ nghề, được ghi danh không có nghĩa là nghề đã có thể ổn định. Bài toán khó hơn là làm thế nào để khung cửi tiếp tục có người ngồi dệt, sản phẩm có người mua và nét văn hóa truyền thống có thể phát triển thành ngành nghề kinh tế của đời sống hôm nay.
Một hướng đi đang được xã Châu Phong lựa chọn là đưa nghề dệt vào du lịch cộng đồng.
Đến làng Chăm Châu Phong hôm nay, du khách không chỉ tham quan thánh đường Hồi giáo Mubarak uy nghiêm, ghé thăm những ngôi nhà sàn gỗ đặc trưng, khám phá ẩm thực Halal... mà còn có thể trực tiếp tham gia trải nghiệm dệt thổ cẩm với người dân địa phương, tự tay luồn thoi dệt vải và tham quan phòng cưới truyền thống của người Chăm được phục dựng nguyên bản.
Năm 2024, Tổ hợp tác Du lịch cộng đồng làng Chăm xã Châu Phong được thành lập với 12 thành viên. Đến năm 2025, địa phương đón gần 10.000 lượt khách tham quan, trải nghiệm.
Tổ hợp tác đang xây dựng tour “Sắc màu Chăm Islam bên sông Hậu,” kết nối thánh đường, nhà sàn, cơ sở dệt, ẩm thực Halal và đời sống cộng đồng thành một hành trình trải nghiệm.
Đây cũng là hướng phát triển được địa phương tiếp tục thúc đẩy trong năm 2026. Châu Phong đang hướng tới việc xây dựng làng Chăm thành điểm đến văn hóa đặc trưng của An Giang, trong đó nghề dệt thổ cẩm là một mắt xích quan trọng.
Sản phẩm thổ cẩm vì thế cũng bắt đầu bước ra khỏi phạm vi những món đồ truyền thống. Khăn, xàrông, túi xách, ví và các sản phẩm ứng dụng được thiết kế phù hợp hơn với nhu cầu hiện nay; một số cơ sở đã giới thiệu sản phẩm lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và tìm kiếm thị trường ở nước ngoài.
Bên dòng sông Hậu, những khung cửi vẫn nhịp nhàng đưa thoi, nối truyền thống trăm năm với đời sống đương đại. Khi nghề dệt được đưa vào hành trình du lịch cộng đồng, thổ cẩm Châu Phong không chỉ là sản phẩm, mà trở thành một cách để du khách tìm hiểu và cảm nhận đời sống văn hóa Chăm, nơi những giá trị truyền thống đang được gìn giữ và tiếp nối trong nhịp sống hiện đại./.