Tọa lạc tại phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng, Văn Thánh-Khổng Miếu là công trình kiến trúc nghệ thuật có giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, gắn liền với truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của vùng đất xứ Quảng.
Trải qua gần hai thế kỷ, di tích không chỉ là nơi thờ tự Đức Khổng Tử và các bậc tiên hiền Nho học mà còn là điểm đến văn hóa, giáo dục, thu hút đông đảo du khách và các nhà nghiên cứu.
Gần 200 năm lưu giữ truyền thống hiếu học
Văn Thánh-Khổng Miếu được khởi công xây dựng ngày 14/6 năm Canh Tý, dưới triều vua Minh Mạng (năm 1840), tại xã Chiên Đàn, huyện Hà Đông, với tên gọi ban đầu là Văn Miếu. Công trình hoàn thành và khánh thành ngày 20/1 năm Tân Sửu (năm 1842), do các quan viên, chức sắc và nhân sỹ Hà Đông xưa vận động xây dựng.
Việc hình thành Văn miếu xuất phát từ lòng thành kính đối với Đức Khổng Tử, đồng thời thể hiện mong muốn tôn vinh tư tưởng Nho gia, đề cao đạo học và phát huy truyền thống hiếu học của người dân địa phương. Đây cũng là nơi khuyến khích các thế hệ con cháu chăm lo học tập, rèn luyện đạo đức, hướng tới những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống.
Trải qua hai cuộc kháng chiến cùng những tác động khắc nghiệt của thiên tai, công trình từng bị hư hỏng nghiêm trọng. Với mong muốn bảo tồn di tích và tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học của quê hương, năm 1963, các quan viên, chức sắc đã quyết định di dời Văn miếu về phía Nam khoảng 2km, đến làng Mỹ Thạch, xã Kỳ Hương, tỉnh Quảng Tín cũ, nay thuộc phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng.
Trên khu đất rộng khoảng 6.200m², Văn miếu được xây dựng lại với các hạng mục kiến trúc được trùng tu, phục dựng theo nguyên trạng. Công trình mang tên Khổng miếu, hoàn thành năm 1970. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, di tích chính thức mang tên Văn Thánh-Khổng Miếu và được gìn giữ cho đến ngày nay.
Tháng 4/2007, Văn Thánh-Khổng Miếu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc đặc sắc của công trình, đồng thời góp phần nâng cao ý thức bảo tồn, phát huy di sản văn hóa trên địa bàn.
Kiến trúc cổ kính, tinh xảo đậm nét văn hóa xứ Quảng
Sau quá trình phục dựng, Văn Thánh-Khổng Miếu hình thành một quần thể kiến trúc gồm các hạng mục chính như chính điện, hậu điện, tháp chuông, tháp trống, hai dãy nhà cầu, nhà cổ dân gian Quảng Nam, cầu bắc qua hồ sen và cổng Tam quan. Các công trình được bố trí hài hòa trong khuôn viên rộng rãi, tạo nên không gian trang nghiêm, cổ kính, mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống.
Nổi bật trong quần thể là cổng Tam quan đồ sộ, được xây dựng bằng gạch với bốn trụ biểu, trang trí phù điêu sành sứ công phu. Hai trụ chính cao vút, trên đỉnh đắp hình hoa sen đang nở, tựa như đôi bút lông vươn lên nền trời, đồng thời in bóng xuống hồ bán nguyệt phía trước. Hình tượng này không chỉ tạo điểm nhấn kiến trúc mà còn gợi nhắc đến truyền thống học hành, khoa bảng của vùng đất Hà Đông xưa.
Qua cổng Tam quan là hồ bán nguyệt với cây cầu vồng bằng đá và gạch bắc ngang. Lan can cầu được chạm khắc những ô hoa văn hình học tinh xảo. Tiếp đó là khoảng sân rộng lát gạch theo dạng bàn cờ, tạo không gian thoáng đãng, dẫn lối vào khu vực chính điện.
Chính điện là công trình trung tâm của di tích, được xây dựng theo lối kiến trúc ba gian, hai chái truyền thống. Trên mái trang trí hình tượng lưỡng long tranh châu, bốn góc mái gắn những đám mây cách điệu, tạo nên vẻ uy nghiêm và hài hòa. Hai bên bậc cấp dẫn vào chính điện cùng hàng cột phía trước được trang trí hình rồng, khảm mảnh sành và tô vẽ bằng những gam màu rực rỡ, thể hiện kỹ thuật trang trí tinh xảo của các nghệ nhân xưa.
Không gian bên trong chính điện được làm chủ yếu bằng gỗ mít, với kết cấu kiến trúc cổ và những đường nét chạm khắc tinh tế. Gian chính giữa đặt ban thờ Đức Khổng Tử, các gian còn lại thờ những vị Tiên Triết, Tiền Hiền và Tiên Nho. Trong lịch sử, ngoài chức năng thờ tự, chính điện còn là nơi tổ chức huấn đạo, dạy học và thực hiện các nghi lễ truyền thống.
Hai dãy nhà cầu nằm ở hai bên chính điện, được phục dựng năm 2011, lợp ngói âm dương và chống đỡ bằng hệ thống cột gỗ kiền kiền. Không chỉ có tác dụng che nắng, che mưa cho người dân và các chức sắc khi đến dâng lễ, nơi đây còn là không gian để cộng đồng tổ chức, thưởng thức các hoạt động văn hóa dân gian như cờ tướng, cờ người, hô hát bài chòi và dân ca.
Một điểm nhấn khác của di tích là hai ngôi nhà cổ dân gian nằm cạnh hồ bán nguyệt, cũng được phục dựng vào năm 2011. Công trình mang kiến trúc nhà truyền thống ba gian, hai chái, với hệ thống mái ngói âm dương và nhiều chi tiết chạm khắc gỗ tinh tế, thể hiện tài nghệ của những nghệ nhân làng mộc Hội An.
Trong các dịp tế lễ, nhà cổ dân gian được sử dụng làm nơi chuẩn bị lễ vật, sắp đặt các nghi thức trước khi tiến hành tế lễ tại chính điện. Đây cũng là không gian hội họp, thi họa, thi cờ và là nơi để người dân, tín hữu dừng chân trước khi tham gia các nghi lễ. Hiện nay, công trình còn được sử dụng để trưng bày hình ảnh, tư liệu về thân thế, sự nghiệp của các nhân vật lịch sử và những tấm gương hiếu học, thành tài, giàu đức độ của vùng Hà Đông xưa, nay là Tam Kỳ.
Giá trị nghệ thuật của Văn Thánh-Khổng Miếu còn được thể hiện qua hệ thống hoành phi, câu đối, phù điêu và các chi tiết trang trí bằng gỗ quý, sành sứ. Nhiều cặp câu đối khảm sứ trên cột trụ, phù điêu hình sách, hình nai cùng các họa tiết trang trí khác được chế tác công phu, mang dấu ấn tài hoa của những nghệ nhân làng mộc Kim Bồng.
Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc truyền thống, nghệ thuật chạm khắc gỗ và kỹ thuật trang trí sành sứ đã tạo nên diện mạo độc đáo cho di tích. Không gian nơi đây vừa trang nghiêm, linh thiêng, vừa mang đậm sắc thái học thuật, phản ánh quan niệm về đạo học và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Điểm đến văn hóa gắn với truyền thống tôn sư trọng đạo
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và lịch sử, Văn Thánh-Khổng Miếu còn là biểu tượng cho truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của người dân xứ Quảng. Từ khi hình thành, di tích đã gắn liền với mục đích đề cao Nho học, khuyến khích việc học và giáo dục đạo đức. Đây là minh chứng cho tinh thần trọng chữ nghĩa, coi trọng tri thức của vùng đất Hà Đông xưa.
Hằng năm, vào tháng Giêng, Văn Thánh-Khổng Miếu tổ chức lễ hội chính với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian đặc sắc. Trong dịp này, người dân và du khách có cơ hội tham gia Đêm thơ Nguyên tiêu, thưởng thức hô hát bài chòi, dân ca và trải nghiệm các trò chơi dân gian. Những hoạt động này không chỉ tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong những ngày đầu năm mà còn góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.
Đặc biệt, lễ hội còn là dịp để cộng đồng cùng ôn lại truyền thống hiếu học, tôn vinh những giá trị đạo đức và tinh thần trọng học của các thế hệ cha ông. Qua đó, di tích tiếp tục phát huy vai trò là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, kết nối quá khứ với hiện tại và khơi dậy niềm tự hào về truyền thống quê hương.
Bên cạnh lễ hội tháng Giêng, vào tháng 7 âm lịch hằng năm, Văn Thánh-Khổng Miếu còn là địa điểm tổ chức trao Giải thưởng Phan Châu Trinh nhằm tôn vinh những cá nhân có thành tích trong học tập, nghiên cứu và đóng góp cho xã hội, đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tiếp tục nỗ lực học tập, rèn luyện, phát huy truyền thống hiếu học của địa phương.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, Văn Thánh-Khổng Miếu là một trong những di tích tiêu biểu góp phần làm phong phú thêm hệ thống di sản của thành phố Đà Nẵng. Công trình không chỉ lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ lịch sử mà còn là nơi kết tinh những giá trị văn hóa, tinh thần của cộng đồng xứ Quảng.
Ngày nay, Văn Thánh-Khổng Miếu trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích khám phá di sản, đồng thời là địa chỉ có ý nghĩa đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa và kiến trúc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ góp phần gìn giữ một công trình kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia mà còn tiếp tục lan tỏa truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, những giá trị đã được các thế hệ người dân xứ Quảng vun đắp qua gần hai thế kỷ./.
Đà Nẵng: Di tích Văn Thánh-Khổng Miếu lưu dấu truyền thống hiếu học và lễ nghĩa
Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia Văn Thánh-Khổng Miếu là nơi tôn thờ Đức Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền Nho học, thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo và tinh thần hiếu học của xứ Quảng.
