Tại biên giới thuộc xã Bù Gia Mập (thành phố Đồng Nai), bà Thị Y Rơ (76 tuổi, người dân tộc M’nông) vẫn ngày đêm lặng thầm “giữ lửa” nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào M’nông.
Trong cuộc sống hàng ngày, người nghệ nhân ấy chưa bao giờ ngơi nghỉ hành trình truyền dạy đường nét, sắc màu văn hóa dân tộc qua từng tấm thổ cẩm cho thế hệ sau.
Truyền cảm hứng nghề truyền thống
Xã biên giới Bù Gia Mập là nơi có đông đồng bào S’tiêng và M’nông. Người dân nơi đây chủ yếu sống dựa vào cây điều, cây cao su hoặc chăn nuôi. Cuộc sống đã có nhiều thay đổi theo hướng hiện đại hơn nhưng trong nếp nhà của bà Thị Y Rơ vẫn đều đặn vang lên tiếng lách cách của khung cửi.
Đối với bà Y Rơ, tấm vải thổ cẩm không chỉ là tấm áo, tấm chăn mà là cả linh hồn cũng như bản sắc của cội nguồn truyền lại. Nhớ lại ký ức xa xưa, bà Y Rơ chia sẻ: "Tôi biết dệt từ lúc nhỏ, do bà và mẹ dạy lại. Ngày xưa, ngoài ở nhà, các bà, các mẹ còn dạy chúng tôi dệt vải ngay cả khi đi làm ở trong nương rẫy. Ngoài ra, cứ sau mùa vụ rảnh rỗi ngày nào là mọi người lại tập trung nhau bên khung cửi để dệt."
Theo bà Y Rơ, hành trình giữ nghề chưa bao giờ dễ dàng. Những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước khiến việc học và dệt vải bị gián đoạn. Trong khói lửa chiến tranh, người dân phải sơ tán liên tục, hiếm khi có điều kiện ngồi bên khung cửi. Nguyên liệu dệt thời ấy cũng vô cùng khan hiếm.
Những tấm thổ cẩm làm ra chủ yếu phục vụ gia đình hoặc dùng trong các nghi lễ truyền thống của người M’nông như cưới hỏi, lễ hội, cúng tế…
Khi đất nước hòa bình, bà tự nhủ phải giữ bằng được nghề truyền thống của dân tộc mình. “Thế hệ trước đã truyền dạy cho mình thì mình phải tiếp tục truyền lại cho con cháu để cái nghề không bị mai một,” bà Y Rơ tâm sự.
Nhiều năm qua, bà đã lặng thầm truyền lại tay nghề cho rất nhiều phụ nữ trong làng. “Ngọn lửa nghề” được gìn giữ ngay chính trong gia đình khi cả hai người con gái và người con dâu đều thành thạo dệt vải.
Nhìn các con tỉ mẩn bên từng sợi chỉ màu, khéo léo dệt nên những hoa văn truyền thống tinh xảo, ánh mắt người nghệ nhân thổ cẩm già không giấu nổi niềm tự hào. “Bây giờ tụi nó đã biết dệt, đứa nào dệt cũng đẹp, tôi mừng lắm. Mai này tôi có yếu đi, nét hoa văn của người M’nông mình chắc chắn vẫn sẽ còn được lưu giữ trên dải đất biên giới này,” bà Y Rơ vui mừng chia sẻ.
Trong số những người thành thạo nghề từ bà Y Rơ truyền dạy, phải kể đến chị Thị Tức.
Thị Tức là người con gái dân tộc S’tiêng về làm dâu trong gia đình M’nông. Hồi đầu, chị Tức không biết kỹ thuật dệt thổ cẩm. Thế nhưng “mưa dầm thấm lâu,” khi ở chung mái nhà, hàng ngày chứng kiến mẹ chồng tỉ mỉ bên khung cửi đã khơi dậy trong lòng người con dâu trẻ niềm đam mê mãnh liệt với những sắc màu thổ cẩm M’nông.
Hiểu được tâm tư của con, bà Y Rơ đã tận tình chỉ bảo cho chị từ những bước cơ bản nhất như cách mắc sợi, phối màu cho đến kỹ thuật dệt các hoa văn cổ phức tạp trong bản sắc của dân tộc, buôn làng. Nhờ sự khéo léo và kiên trì, chị Tức giờ đây đã thành thạo nghề, tự tay sáng tạo nên nhiều sản phẩm thổ cẩm hoàn chỉnh và tinh xảo.
Chị Thị Tức cho biết: “Lúc mới về làm dâu, tôi chưa biết dệt thổ cẩm đâu. Sau này ở chung một nhà, ngày nào cũng thấy mẹ chồng dệt, tôi thích lắm rồi được mẹ chồng cầm tay chỉ việc, dạy bảo tận tình nên mới biết dệt và gắn bó với khung cửi cho đến tận hôm nay.”
Theo chị Thị Tức, dù đầu ra cho sản phẩm thổ cẩm vùng biên còn nhiều khó khăn nhưng việc gìn giữ nghề truyền thống là điều rất cần thiết. Chị mong muốn tiếp tục giữ nghề và truyền lại cho thế hệ sau để nét đẹp văn hóa này không bị mai một.
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc
Hiện nay, bà Thị Y Rơ là một trong những phụ nữ tiêu biểu của xã Bù Gia Mập trong việc gìn giữ nghề dệt truyền thống của đồng bào M’nông, S’tiêng.
Những nỗ lực của bà không chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình mà còn lan tỏa ra cộng đồng. Bà Điểu Thị Nương, chuyên viên phòng Văn hóa-Xã hội xã Bù Gia Mập chia sẻ những nghệ nhân như bà Y Rơ đang giữ gìn tình yêu và sự đam mê cháy bỏng với nghề dệt thổ cẩm truyền thống.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, việc các bà, các mẹ vẫn kiên trì bên khung cửi không đơn thuần là để mưu sinh mà còn là nỗ lực gìn giữ văn hóa vô giá của người M’nông. Sự bền bỉ ấy đã tạo ra sức lan tỏa mạnh mẽ, giúp thế hệ trẻ thêm yêu và tự hào về nguồn cội dân tộc.
Những năm qua, địa phương luôn chú trọng công tác tuyên truyền, vận động người dân tích cực phát huy, truyền dạy nghề truyền thống cho con cháu để những sắc màu văn hóa độc đáo này không bị mai một.
Theo ông Trần Quang Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Bù Gia Mập, nền văn hóa của đồng bào M’nông và S’tiêng nơi đây sở hữu những nét đặc sắc rất riêng; đồng thời có sự giao thoa văn hóa độc đáo.
Trong số đó, dệt thổ cẩm chính là một trong những nghề truyền thống nổi bật nhất của cộng đồng các dân tộc thiểu số trên địa bàn xã. Nhận thức được tầm quan trọng đó, công tác gìn giữ và bảo tồn giá trị văn hóa luôn nhận được sự quan tâm sát sao từ chính quyền địa phương cũng như các sở, ngành liên quan.
Thông qua việc triển khai hiệu quả nhiều chương trình, hoạt động thiết thực, đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xã Bù Gia Mập đã từng bước bảo tồn và duy trì bền vững nghề truyền thống này.
Thời gian qua, địa phương đã tổ chức các buổi trình diễn; đồng thời mở nhiều lớp dạy nghề nhằm khuyến khích thế hệ trẻ, thanh thiếu niên trong các gia đình, dòng tộc người M’nông và S’tiêng tiếp tục học tập, kế thừa nếp dệt xưa.
"Trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ vừa qua, địa phương đã chính thức đưa nội dung duy trì các sản phẩm thổ cẩm gắn liền với định hướng phát triển du lịch. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm vừa đẩy mạnh ngành du lịch địa phương vừa tạo sinh kế, phát triển kinh tế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số,” ông Trần Quang Bình cho biết thêm.
Những người phụ nữ như bà Thị Y Rơ đang góp phần gìn giữ sức sống cho di sản văn hóa M’nông, S’tiêng nơi vùng biên. Họ không chỉ gìn giữ những nếp hoa văn độc đáo của cha ông mà còn là những “người giữ lửa” đầy tâm huyết, trao truyền niềm tự hào dân tộc cho thế hệ mai sau.
Sự đồng lòng của những người phụ nữ nơi đây, kết hợp với các định hướng phát triển du lịch đúng đắn của chính quyền, hứa hẹn sẽ đưa sắc màu thổ cẩm vùng biên vươn xa và trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững hơn./.
Làng dệt thổ cẩm ở Pù Luông và câu chuyện giữ nghề người Thái
Nằm sâu trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (Thanh Hóa), làng dệt thổ cẩm bản Lặn từ lâu được xem là cái nôi của nghề dệt truyền thống của người Thái.
