Đến hẹn lại lên, cứ nhằm ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch tại di tích Quốc gia đặc biệt chùa Keo tại xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên, chính quyền địa phương lại mở hội mùa xuân đón tiếp đông đảo du khách thập phương đến vãn cảnh, lễ Phật Thánh. Đây là lễ hội truyền thống cấp vùng còn vẹn nguyên sắc màu bình dị của cư dân trồng lúa nước đồng bằng sông Hồng.
Ngôi chùa cổ Việt độc đáo
Chùa Keo (Thần Quang Tự) tọa lạc tại xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu của Việt Nam. Nằm bên dòng sông Hồng hiền hòa, ngôi chùa mang vẻ đẹp cổ kính, uy nghi giữa không gian đồng bằng trù phú.
Với giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, năm 2012, Chùa Keo đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; Lễ hội chùa Keo được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017; Hương án chùa Keo được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2021.
Chùa Keo có tên chữ là Thần Quang tự, là di tích lịch sử, văn hóa gồm hai cụm kiến trúc: Chùa thờ Phật và đền thờ Thánh Dương Không Lộ-Vị đại sư thời nhà Lý có công dựng chùa.
Theo sử sách, Thiền sư Dương Không Lộ quê làng Giao Thủy, phủ Hà Thanh (nay thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định), gia đình vốn làm nghề chài lưới. Ông đi tu từ năm 29 tuổi. Năm 1060, ông sang Tây Trúc để tu luyện về đạo Phật.
Tương truyền, ngài từng chữa bệnh cho vua Lý nên được phong làm Quốc sư. Sau đó, vua Lý đổi tên chùa thành Thần Quang tự. Ngày nay, chùa vẫn giữ tên Thần Quang tự, nhưng dân gian quen gọi là chùa Keo vì chùa ở trên đất thôn Keo (xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình cũ).
Trải qua gần 400 năm tồn tại, qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, chùa Keo vẫn giữ nguyên bản sắc kiến trúc Việt cổ độc đáo có từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII) với những mái đình uốn cong mềm mại, các cột gỗ lim nghiêm ngắn, mái lợp ngói ta. Hiện nay, chùa Keo có 17 công trình với 128 gian, công trình kiến trúc chính như: Tam quan, chùa Phật, điện Thánh, hành lang, khu tăng xá, tháp chuông…
Kiến trúc tiêu biểu nhất là tòa gác chuông bằng gỗ cao 11,04 m có ba tầng mái với 12 đao loan uốn cong dáng vẻ thanh thoát, mềm mại. Ở tầng một treo khánh đá cao 1,2 m; tầng hai treo quả chuông đồng đúc năm 1686 cao 1,3 m, đường kính 1 m và tầng trên cùng treo hai quả chuông nhỏ đúc năm 1796. Năm 2012, chùa Keo đã được Nhà nước xếp hạng Di tích đặc biệt cấp quốc gia.
Điểm nhấn của Khu di tích chính là Tòa gác chuông chồng diêm làm hoàn toàn bằng gỗ. Từ lâu, đây trở thành biểu tượng văn hóa của quê lúa Thái Bình.
Không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc, điêu khắc và mỹ thuật tinh xảo, chùa Keo còn lưu giữ nhiều cổ vật quý, trong đó hương án chạm khắc gỗ tinh xảo được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2021, khẳng định giá trị đặc biệt của di tích trong kho tàng văn hóa dân tộc. Tất cả những điều này đã tạo nên giá trị và tầm ảnh hưởng lớn cho lễ hội chùa Keo hàng năm.
Nơi hội tụ tinh hoa văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ
Lễ hội chùa Keo là một trong những lễ hội lớn của vùng Bắc Bộ, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Du khách khi đến với lễ hội rất thích thú khi được biết tại đây mỗi năm diễn ra hai lễ hội, gồm lễ hội mùa Xuân (mùng 4 tháng Giêng âm lịch) và lễ hội mùa Thu (trung tuần tháng 9 âm lịch), nhằm tưởng nhớ công đức của Đức Thánh Không Lộ và cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Thời điểm tổ chức có khác nhau nhưng đều mang tinh thần hướng về nguồn cội, cầu quốc thái dân an, mùa màng tốt tươi, người người nhà nhà sang năm mới làm ăn sung túc.
Để tổ chức lễ hội, dân làng chuẩn bị lễ vật dâng cúng chu đáo từ trước ngày diễn ra lễ hội, với những sản vật quen thuộc của địa phương như: xôi, rượu, hoa quả, bánh chưng... Tất cả các lễ vật này được người dân lựa chọn công phu, chọn người có uy tín, gia đình đầy đủ, không có bụi, làm ăn thuận lợi để thực hiện công việc làng giao.
Ngoài lễ vật dâng cúng, người dân còn chuẩn bị cho các hoạt động khác diễn ra trong lễ hội, đảm bảo lễ hội được tổ chức một cách chu đáo, trang nghiêm và giàu bản sắc truyền thống. Từ khâu chuẩn bị đến khi diễn ra chính hội, mọi hoạt động đều được chính quyền địa phương và ban tổ chức phối hợp thực hiện cẩn thận, đảm bảo giữ gìn nét đẹp văn hóa tâm linh lâu đời.
Các hoạt động phần lễ gồm: Lễ khai chỉ; lễ khai mạc, lễ dâng hương, hoạt động của các đoàn tế tại tòa Giá Roi. Trong phần lễ, bên cạnh các nghi thức tế lễ cổ truyền còn có những nghi thức được phục dựng, bảo lưu như múa rối hầu Thánh, hầu đồng.
Lễ hội chùa Keo vừa mang tính chất lễ hội nông nghiệp, vừa mang tính chất của một lễ hội lịch sử. Trong đó những sinh hoạt văn hóa, văn nghệ dân gian hòa quyện vào các nghi thức tôn giáo, đáng chú ý là lễ rước kiệu Thánh nhằm biểu thị tấm lòng thành kính và ghi nhớ công lao đối với thánh thần và tổ tiên làng xã. Qua các nghi lễ đó, dân làng cầu mong thánh thần phù hộ độ trì, che chở cho mùa màng bội thu, cuộc sống an khang thịnh vượng, phát tài phát lộc.
Bên cạnh phần lễ là phần hội sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa-nghệ thuật-thể thao đặc sắc như: thi têm trầu cánh phượng, múa trải cạn, du thuyền hát hội, đêm hội hoa đăng, các trò chơi dân gian như kéo lửa thổi cơm thi; múa kỳ lân; bắt vịt dưới hồ; du thuyền hát hội; cờ tướng; bịt mắt đánh trống; leo cầu ngô; khai bút đầu Xuân… Khai bút đầu xuân là hoạt động rất có ý nghĩa, thể hiện truyền thống, đạo lý uống nước nhớ nguồn, tôn sư trọng đạo của dân tộc. Đây cũng là dịp tỏ lòng thành kính của hậu thế với các bậc tiền nhân, đề cao sự học, trọng trí tuệ của người Việt.
Cuối lễ hội còn có nghi lễ chầu Thánh, nghi lễ đặc biệt chỉ có ở lễ hội chùa Keo. Điệu múa chầu Thánh là điệu múa cổ diễn tả bằng điệu chèo cạn và múa ếch vồ. Những động tác khỏe mạnh, dứt khoát hướng về phía thờ thánh, như muốn thể hiện cho thần thánh biết lòng biết ơn vô bờ bến của dân làng đối với ngài.
Lễ hội chùa Keo mang giá trị văn hóa tâm linh không chỉ là dịp để thể hiện lòng thành kính với bậc tiền nhân mà còn là cơ hội để lại truyền thống văn hóa ngàn đời của dân tộc. Nhiều hoạt động đặc sắc, những nghi lễ linh thiêng, các màn tế lễ trang trọng được tổ chức trong khuôn khổ lễ hội đã khắc họa nét đẹp văn hóa truyền thống, thắt chặt tình đoàn kết gắn bó giữa các thành viên trong làng xã, thôn xóm, gia đình; đồng thời, gửi gắm ước mơ, khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc và giáo dục thế hệ trẻ biết yêu quý những gì cha ông để lại, gắng sức xây dựng một cuộc sống ấm no và hạnh phúc.
Thông qua lễ hội, du khách được hòa mình trong không gian linh thiêng của chùa cổ, trải nghiệm nét đẹp văn hóa dân gian vùng châu thổ sông Hồng, bồi đắp lòng tự hào, ý thức gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa đặc sắc của quê hương Hưng Yên.
Bảo tồn và gìn giữ nét đẹp của lễ hội truyền thống
Những năm qua, nhờ nỗ lực của các đơn vị, địa phương Di tích Quốc gia Đặc biệt chùa Keo được bảo tồn nguyên vẹn, khuôn viên chùa được đầu tư, tu bổ khang trang, sáng, xanh, sạch, đẹp.
Ý thức được trách nhiệm đối với di sản mang giá trị đặc biệt, là biểu tượng văn hóa và du lịch đặc trưng của địa phương, tỉnh Hưng Yên luôn quan tâm đầu tư nhằm nâng tầm lễ hội, lan tỏa và phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc của di tích.
Bảo tồn và phát triển du lịch lễ hội mùa Xuân chùa Keo cần được thực hiện song song, hài hòa giữa gìn giữ truyền thống và đáp ứng nhu cầu tham quan hiện đại.
Trước hết, công tác bảo tồn phải chú trọng gìn giữ nguyên trạng kiến trúc, cảnh quan và các nghi lễ truyền thống. Các hoạt động rước kiệu, tế lễ, diễn xướng dân gian cần được duy trì đúng nghi thức, tránh thương mại hóa quá mức làm mai một giá trị văn hóa. Đồng thời, địa phương cần tăng cường tuyên truyền nâng cao ý thức của người dân và du khách trong việc giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ di tích và thực hiện nếp sống văn minh khi tham gia lễ hội.
Bên cạnh đó, phát triển du lịch lễ hội mùa Xuân chùa Keo cần gắn với quảng bá hình ảnh, xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng và ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu di tích. Đầu tư cơ sở hạ tầng, bãi đỗ xe, khu dịch vụ hợp lý giúp nâng cao trải nghiệm của du khách mà vẫn đảm bảo không gian tôn nghiêm của chùa.
Việc quy hoạch chùa Keo trong thời gian tới được tỉnh Hưng Yên xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, từng bước đưa di tích thành trung tâm văn hóa, tín ngưỡng, danh lam thắng cảnh của tỉnh và đồng bằng sông Hồng.
Khi bảo tồn đi đôi với phát triển bền vững, lễ hội mùa Xuân chùa Keo sẽ tiếp tục phát huy giá trị lịch sử-văn hóa, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương và lan tỏa bản sắc truyền thống dân tộc./.