Trong mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” được Hà Nội thí điểm tại hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm, nông nghiệp và môi trường không chỉ là lĩnh vực quản lý chuyên ngành mà còn trực tiếp quyết định chất lượng sống, sinh kế và mức độ hài lòng của người dân.
Các nhiệm vụ được triển khai đồng bộ từ quản lý đất đai, kiểm soát ô nhiễm đến phát triển nông nghiệp đô thị, kinh tế tuần hoàn và không gian xanh.
Giải quyết những vấn đề thiết thực từ cơ sở
Thực hiện Nghị quyết số 16-NQ/TU ngày 8/7/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Hà Nội và Quyết định số 3489/QĐ-UBND ngày 12/7/2026 của Ủy ban Nhân dân thành phố, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 135/KH-SNNMT triển khai Đề án thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường.
Kế hoạch được thực hiện tại hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm trong giai đoạn 2026-2030. Đối với 124 xã, phường còn lại, các địa phương căn cứ bộ tiêu chí và hướng dẫn của thành phố để rà soát, lựa chọn nội dung phù hợp với điều kiện thực tế, tránh áp dụng máy móc, hình thức.
Điểm đáng chú ý là nông nghiệp và môi trường được tiếp cận như một bộ phận cấu thành trực tiếp của chất lượng sống. Hiệu quả thực hiện không chỉ thể hiện qua số lượng dự án hoặc khối lượng công việc hoàn thành, mà phải được kiểm chứng bằng chất lượng không khí, nguồn nước, khả năng tiêu thoát nước, tỷ lệ thu gom và xử lý rác thải, diện tích không gian xanh, hiệu quả sản xuất, sinh kế và mức độ hài lòng của người dân.
Mỗi nhiệm vụ phải đáp ứng nguyên tắc “6 rõ”: rõ người hoặc đơn vị chủ trì; rõ việc; rõ thời gian; rõ trách nhiệm phối hợp; rõ sản phẩm, kết quả và chỉ số kiểm chứng; rõ thẩm quyền và nguồn lực. Các giải pháp phải sát nhu cầu của địa phương, có số liệu nền, nguồn dữ liệu và chỉ tiêu định lượng để theo dõi, đánh giá.
Kế hoạch được tổ chức theo sáu hợp phần, gồm: dữ liệu nền, bản đồ số và giám sát môi trường; chất thải, phân loại tại nguồn và kinh tế tuần hoàn; nước sạch, nước thải, sông hồ, thủy lợi và chống ngập; không gian xanh, hành lang sinh thái và mô hình “Làng trong phố-Phố trong làng”; nông nghiệp đô thị, sinh kế, kinh tế tuần hoàn và chuỗi giá trị; sự tham gia, giám sát, công khai dữ liệu và đánh giá của người dân.
Cách tổ chức này hướng tới giải quyết đồng thời những vấn đề phát sinh trong quá trình đô thị hóa, như đất sản xuất bị thu hẹp, yêu cầu chuyển đổi sinh kế; áp lực dân số và hoạt động kinh tế lên hạ tầng; nguy cơ ô nhiễm tại làng nghề; yêu cầu bảo vệ sông hồ, tiêu thoát nước và mở rộng không gian xanh.
Quản lý đất đai gắn với ổn định sinh kế
Đối với lĩnh vực đất đai, nhiệm vụ trọng tâm là rà soát sự phù hợp giữa quy hoạch và hiện trạng sử dụng đất, vùng sản xuất, làng nghề, cụm công nghiệp, hành lang xanh, sông hồ, công trình thủy lợi và các dự án phát triển. Hồ sơ địa chính, chính sách giải phóng mặt bằng, dự án chậm triển khai, đơn thư và khiếu nại liên quan đến đất đai được phân công cho từng đơn vị chuyên môn xử lý.
Dữ liệu ngành nông nghiệp và môi trường phải được rà soát, làm sạch, cập nhật, bảo đảm thống nhất và dùng chung.
Tại xã Phúc Thịnh, quản lý đất đai được đặt trong mối quan hệ với các khu tái định cư, dự án đô thị, giao thông và sinh kế của những hộ bị giảm đất sản xuất. Quá trình thu hồi đất và tổ chức lại không gian phát triển vì thế cần đi cùng giải pháp chuyển đổi nghề, tạo việc làm, phát triển dịch vụ và nông nghiệp đô thị.
Đối với xã Thư Lâm, trọng tâm là xử lý mối quan hệ giữa đất làng nghề, cụm công nghiệp và đất nông nghiệp xen kẽ. Việc sắp xếp lại không gian sản xuất phải vừa tạo điều kiện phát triển kinh tế, vừa kiểm soát nguồn thải và hạn chế ảnh hưởng đến khu dân cư.
Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng yêu cầu đánh giá hoạt động của hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ kinh doanh; phát triển chuỗi liên kết, sản phẩm OCOP, làng nghề xanh; hỗ trợ chuyển đổi nghề và sinh kế cho các hộ bị thu hồi đất.
Tại Phúc Thịnh, định hướng là kết hợp dịch vụ đô thị với nông nghiệp, tạo sinh kế mới cho người dân trong quá trình đô thị hóa. Tại Thư Lâm, trọng tâm là chuyển đổi xanh làng nghề, củng cố hợp tác xã rau, thủy sản và chuỗi chế biến nông sản.
Trong mô hình thí điểm, bảo vệ môi trường được triển khai theo hướng kiểm soát từ nguồn, thay vì chỉ xử lý khi ô nhiễm đã phát sinh. Các đơn vị chuyên môn sẽ kiểm kê nguồn thải, quan trắc môi trường nền; kiểm soát bụi, tiếng ồn, nước thải, mùi; giám sát hoạt động của các dự án lớn; xây dựng quy trình phản ứng nhanh và hậu kiểm.
Tại Phúc Thịnh, các nguồn thải cần được kiểm soát chủ yếu gắn với dự án đô thị, giao thông, khu tái định cư và nguy cơ tác động đến sông, hồ. Tại Thư Lâm, nhiệm vụ trọng tâm là kiểm soát ô nhiễm từ làng nghề gỗ, hoạt động sử dụng sơn, dung môi, cụm công nghiệp và khu đô thị.
Quản lý chất thải rắn được thực hiện từ điều tra lượng phát sinh, phân loại tại nguồn, thu gom riêng đến xử lý các điểm tồn lưu. Thành phố định hướng phát triển những mô hình tái chế, tận dụng chất hữu cơ, mùn cưa, gỗ thừa; thu gom, xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng.
Xã Phúc Thịnh tập trung phân loại rác trong khu dân cư, xử lý chất hữu cơ từ sản xuất nông nghiệp và chất thải cồng kềnh. Thư Lâm chú trọng phân loại rác dân sinh, phát triển mô hình tuần hoàn chất thải làng nghề. Qua đó, chất thải từng bước được nhìn nhận như nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng, tái chế hoặc đưa trở lại chu trình sản xuất.
Nước sạch, nước thải, sông hồ, thủy lợi và chống ngập được xác định là một hợp phần thống nhất. Các nhiệm vụ bao gồm kiểm kê nguồn nước, theo dõi chất lượng nước, bảo vệ hành lang và vùng bảo hộ nguồn cấp nước; kiểm soát nước thải trước khi xả vào ao, hồ, sông, suối, kênh, mương.
Trên địa bàn xã Phúc Thịnh, những khu vực cần tập trung rà soát gồm sông Thiếp, sông Cà Lồ, đầm Vân Trì và các khu phát triển mới. Đối với Thư Lâm, trọng tâm là nước thải làng nghề, chất lượng nguồn nước tại vùng rau và khu vực nuôi trồng thủy sản. Hệ thống kênh mương, trạm bơm, cống, vùng trũng và điểm nghẽn tiêu thoát nước cũng sẽ được kiểm tra.
Sở Nông nghiệp và Môi trường xác định rõ tại Thư Lâm, việc tiêu thoát nước phải tính đến khu dân cư, làng nghề, vùng sản xuất và cụm công nghiệp. Kế hoạch cũng đặt ra định hướng từng bước triển khai xây dựng bản đồ ngập, phương án vận hành công trình thủy lợi, bảo vệ hành lang công trình và tăng cường cảnh báo sớm lũ lụt, bão, ngập úng, thời tiết cực đoan.
Phát triển nông nghiệp thích ứng với đô thị hóa
Nông nghiệp tại hai xã thí điểm được tổ chức theo hướng thích ứng với quá trình đô thị hóa, nâng cao giá trị sản xuất, bảo vệ môi trường và ổn định sinh kế. Ngành chuyên môn sẽ rà soát các vùng sản xuất; xác định khu vực cần bảo tồn, duy trì, chuyển đổi hoặc phát triển; xây dựng phương án gắn với quy hoạch, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và nhật ký sản xuất điện tử.
Người sản xuất được hướng dẫn áp dụng quy trình an toàn, quản lý dịch hại tổng hợp, sử dụng vật tư nông nghiệp đúng quy định và thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng.
Tại Phúc Thịnh, trọng tâm là chuyển đổi cây trồng, phát triển nông nghiệp đô thị và tạo sinh kế cho các hộ bị giảm đất. Tại Thư Lâm, nhiệm vụ tập trung vào vùng rau, vùng giống, thủy sản và liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.
Các cơ sở chăn nuôi, giết mổ và nuôi trồng thủy sản được rà soát để xác định khu vực có nguy cơ phát sinh dịch bệnh. Trên cơ sở đó, cơ quan chuyên môn xây dựng phương án kiểm soát dịch bệnh, an toàn sinh học, bảo vệ môi trường, xử lý chất thải theo hướng tuần hoàn và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Các cơ sở sản xuất, kinh doanh nông sản cũng được phân loại theo mức độ rủi ro. Thành phố định hướng kiểm soát an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi, từ đầu vào, sản xuất, thu hoạch đến sơ chế, chế biến, bảo quản và tiêu thụ; đồng thời phát triển sản phẩm OCOP, thương mại điện tử và xúc tiến thương mại.
Bên cạnh sản xuất, hai xã sẽ rà soát, bổ sung cây xanh, bảo vệ và phục hồi mặt nước, phát triển vườn cộng đồng, tuyến xanh, cây bản địa và tham gia xây dựng mô hình “Làng trong phố-Phố trong làng." Đầm Vân Trì và không gian cây xanh làng xóm tại Phúc Thịnh; hệ thống ao hồ, kênh mương và cây xanh làng xóm tại Thư Lâm là những khu vực được lưu ý.
Một điểm quan trọng của kế hoạch là thiết lập cơ chế để người dân tham gia xác định vấn đề, lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên, giám sát quá trình thực hiện và đánh giá kết quả.
Sở Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu xác lập số liệu nền về chất lượng không khí, nước mặt, nước sinh hoạt; tỷ lệ phân loại, thu gom và xử lý rác; lượng chất thải nguy hại; lượng nước thải phát sinh, thu gom, xử lý; điểm ngập, điểm nóng ô nhiễm; diện tích mặt nước, không gian xanh, hành lang sinh thái; vùng sản xuất, cơ sở an toàn thực phẩm, sản phẩm OCOP, hợp tác xã và các hộ bị ảnh hưởng bởi thu hồi đất.
Mức độ hài lòng và tham gia của người dân cũng phải được khảo sát, đánh giá. Các sản phẩm dự kiến gồm bản đồ tích hợp dữ liệu của hai xã, danh mục vấn đề ưu tiên, bộ chỉ số kèm nguồn dữ liệu, quy trình tiếp nhận và công khai kết quả xử lý phản ánh cùng cơ chế phối hợp, giám sát tại địa phương.
Các đơn vị thuộc Sở phải phản hồi ý kiến của địa phương trong thời gian không quá ba ngày làm việc. Với vấn đề phức tạp hoặc cần nghiên cứu giải pháp, cơ chế, chính sách mới, thời gian phản hồi tối đa là bảy ngày.
Theo tiến độ, trong tháng 7 và tháng 8/2026, các đơn vị xây dựng dự án, nhiệm vụ thành phần và phối hợp với hai xã Phúc Thịnh, Thư Lâm. Trong tháng 8 và tháng 9/2026, Sở xem xét, phê duyệt các nhiệm vụ thực hiện đến hết năm 2026; đồng thời đề xuất kế hoạch năm 2027 và giai đoạn 2028-2030. Kết quả bước đầu dự kiến được sơ kết vào cuối tháng 12/2026 và quý I/2027.
Với cách tiếp cận này, nông nghiệp và môi trường trở thành một nền tảng để cụ thể hóa mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” bằng những chuyển biến gần gũi với đời sống: đất đai được quản lý hiệu quả, sinh kế được bảo đảm, nguồn thải được kiểm soát, sông hồ được bảo vệ, rác thải được phân loại, sản xuất nông nghiệp an toàn hơn và người dân trực tiếp tham gia giám sát, thụ hưởng thành quả phát triển./.